Müellifi

Bedîüzzaman Said Nursî

Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi

veyahut

Saykal-ül İslâmiyet

veyahut

Bedîüzzaman’ın Muhakematı

FİHRİST

Mukaddime

BİRİNCİ MAKALE (Unsur-u hakikatin veyahut bazı mukaddimat ve mesail ile İslâmiyet’e saykal vurmanın beyanındadır.)

Birinci Mukaddime (Akıl ve naklin taâruzu, Kur’an’ın makasıd-ı esasiyesi.)

İkinci Mukaddime (Âlemde meylü’l-istikmal, mesailin iki kısım olması, maddiyat-maneviyat farkı.)

Üçüncü Mukaddime (İsrailiyatın ve hikmet-i Yunaniyenin efkâr-ı İslâmiyet’e karışması.)

Dördüncü Mukaddime (Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal eder.)

Beşinci Mukaddime (Mecaz, ilmin elinden cehlin eline düşse hakikate inkılab eder.)

Altıncı Mukaddime (Tefsirde mezkûr olan her bir emir, tefsirden olmak lâzım gelmez.)

Yedinci Mukaddime (Mübalağa ihtilalcidir.)

Sekizinci Mukaddime (Ebna-yı maziyle ebna-yı müstakbeli muvazene.)

Dokuzuncu Mukaddime (Hilkat-i âlemde maksud-u bizzat ve galib-i mutlak, yalnız hüsün ve hayır ve hak ve kemaldir.)

Onuncu Mukaddime (Bir kelâmda, her fehme gelen şeylerde mütekellim muaheze olunmaz.)

On Birinci Mukaddime (Kelâm-ı vâhidde ahkâm-ı müteaddide olabilir.)

On İkinci Mukaddime (Lübbü bulmayan, kışır ile meşgul olur.)

Birinci Mesele (Arzın yuvarlak olması.)

İkinci Mesele (Arzın öküz ve balık üzerinde olması)

Üçüncü Mesele (Kaf Dağı)

Dördüncü Mesele (Sedd-i Zülkarneyn, Ye’cüc Me’cüc)

Beşinci Mesele (Cehennem yer altındadır.)

Altıncı Mesele (Kur’an’ın belâgatı, hasais ve mezaya, bâhusus istiare ve mecaz üzere müessesedir.)

Yedinci Mesele (Kur’an’da zikrolunan fakat hakikate zıt görünen bazı ifadelerde büyük bir nükte-i belâgat olduğu.)

Sekizinci Mesele (İmkânatı vukuata karıştırmamak, imkân-ı zatî yakîn-i ilmîye münafî olmadığı, imkân-ı vehmîyi imkân-ı aklî ile iltibas etmemek, mecazın her yerinde taharri-i hakikat etmemek gibi hususlar.)

İKİNCİ MAKALE (Belâgatın ruhuna taalluk eden birkaç meselenin beyanındadır.)

Birinci Mesele (A’cam, Araplara muhtelit olduklarından; belâgat-ı Kur’aniyenin madenini müşevveş ettikleri.)

İkinci Mesele (Kelâmın hayatlanması ve neşv ü neması; manaların tecessümüyle ve cemadata nefh-i ruh etmekle bir mükâleme ve mübahaseyi içlerine atmaktır.)

Üçüncü Mesele (Kelâmın elbise-i fâhiresi veyahut cemali ve sureti, üslup iledir.)

Dördüncü Mesele (Kelâmın kuvvet ve kudretinin menbaı.)

Beşinci Mesele (Kelâmın servet ve vüs’atinin menbaı.)

Altıncı Mesele (Kelâmın semeratı; tabakat-ı muhtelifede, suver-i müteaddidede teşekkül eden maânîdir.)

Yedinci Mesele (Belâgatın ukde-i hayatiyesi, hariciyatın nevamisi ve mekayisini temessül etmektir.)

Sekizinci Mesele (Maânî-i beyaniyenin aşılaması ve telkîhi ve manaların becayiş ve inkılabları.)

Dokuzuncu Mesele (İrade-i cüz’iyeyi ve tasavvur-u basiti âciz bırakan kelâmın yüksek tabakası.)

Onuncu Mesele (Kelâmın selaseti.)

On Birinci Mesele (Beyanın selâmet ve sıhhati.)

On İkinci Mesele (Kelâmın selâmet ve rendeçlenmesi ve itidal-i mizacı.)

ÜÇÜNCÜ MAKALE (Unsur-u Akide ile ecvibe-i Japoniye beyanındadır.)

Birinci Maksat (Delail-i Sâni’ beyanındadır.)

İkinci Maksat (Peygamberimiz (asm) hem Sâni’e hem nübüvvete hem haşre hem hakka hem hakikate bir hüccet-i kātıadır.)

Üçüncü Maksat (Haşr-i cismanîdir.)

Kardeşi Abdülmecid’in Takrizi

***

Bu Muhakemat kitabı Reçete-ül Ulema’dır. Bu eser bize üç temel hakikatı öğretir:

Birinci Makalede, mariz bir asrın, hasta bir unsurun ve alîl bir uzvun reçetesini gösterir.  Burada hasta unsurun âlimler olduğunu kabul etsek Unsur-u Hakikat, âlimlerin tedavisi hedefleyen bir “usul kitabı”dır.

Saykal-ül İslâmiyet olarak İslâm’ın bir yaşam kitabı olduğunu ortaya koyar.

Bedîüzzaman’ın Muhakemat-ı akliyesini anlamamıza vesile olur; böylece Kur’an-ı Kerim’e bakarken onun nokta-i nazarını kavramamızı sağlar.

1. Besmele, Tahiyye ve Şeriatın Hakkaniyeti

• Şeriat-ı Garra: Şeriat, akıl ve naklin (âyet ve hadisin) el ele vererek doğruladığı bir hakikatler bütünüdür.
• Saadet-i Dâreyn: Bu şeriatın kökleri hakikate dayanırken, meyveleri her iki dünya saadetini netice verir.
• Kur’an’ın Rehberliği: Kur’an, kâinat kitabındaki derin ve hassas ilahî kanunları izhar eden, insanlığın terakkisine (ilerlemesine) kefil olan bir “Üstad-ı Küll”dür.

2. Salvele Peygamberliğin (Risaletin) İsbatı

• Kâinatın Şahitliği: Göklerden yere, taşlardan hayvanlara, bulutlardan cinlere kadar her mevcudat lisan-ı haliyle Peygamber Efendimizin (asm) risaletini alkışlar.
• Zamanın Şahitliği: Geçmiş asırlar peygamberlerin müjdeleriyle, asr-ı saadet bedeviyetten medeniyete geçiş mucizesiyle, gelecek asırlar ise fenlerin diliyle O’nun davasını tasdik eder.

3. Bediüzzaman’ın feryadı ve İslam Dünyasının Geri Kalış Sebepleri (Teşhis)

Üstad, “tedenni-i millet” (milletin gerilemesi) karşısında duyduğu derin üzüntüyü dile getirerek sebepleri şöyle sıralar:

• Özden Kopuş (İslâmiyet’in mağz ve lübbü): İslâm’ın ruhu olan hakikatini terk edip sadece dış görünüşüne (kışrına) odaklanmak.
• Sû-i Fehm ve Sû-i Edeb: İslâm’ı yanlış anlamak ve temsil edememek; bu durumun İslamiyet’in nurlu yüzünün “evham ve hayalat” bulutlarıyla örtülmesine sebep olması.
• Üç Büyük Karışıklık: İsrailiyatın usûlüne ve hikâyatı akaidine ve mecazatı hakaikine karıştırılması:

1. İsrailiyatın (dış kaynaklı hurafelerin) tefsir usulüne karıştırılması.
2. Hikâyatın (menkıbelerin) inanç esaslarına (akaid) dahil edilmesi.
3. Mecazatın (temsillerin) doğrudan hakikat sanılması.

• İslâm’a biat: İslâmiyetin kışrla lübbünü imtizac ettirirsek, İsrailiyatı usûlüne ve hikâyatı akaidine ve mecazatı hakaikine muvafık bir surette istimal etsek İslâmiyet’e tarziye verip biat etmiş oluruz.

4. İstikbal Müjdesi ve Maniler

Bediüzzaman, her ne kadar şu an zayıf görünse de gelecekte hüküm sürecek olanın yalnız İslâm hakikatleri olduğunu müjdeler. Bu hakikatin önündeki engelleri (sekiz mani) şöyle tanımlar:

• Ecnebilerdeki Maniler: Taklit, cehalet, taassup ve din adamlarının (kıssîslerin) baskıcı riyaseti.
• Bizdeki Maniler: İstibdat (baskı), ahlâksızlık, tevekkülsüzlük (müşevveşiyet) ve ümitsizlik (yeis).
• En Büyük Mani: İslamiyet ile modern fenlerin (fünun) birbiriyle çatıştığına dair yanlış ve batıl vehim.

5. İslamiyet Fenlerin Babasıdır

• İslâm’ın önündeki engellerin kalkışı: Eğitim hayatında ve fenlere bakış nokta-i nazarında uyanış hakikati araştırma meylini, insaniyet muhabbetini ve insaf duygusunu harekete geçirdiğinden bu maniler yıkılacaktır.
• Sû-i tefehhüm ile tevehhüm-ü müsâdemet ve muhalef: İslâmiyet fenlerin düşmanı değil; aksine onların seyyidi, mürşidi ve pederidir.
• Bazı zevâhir-i diniyeyi fünûnun bazı mesâiline muarız tahayyül emek: Dünyanın yuvarlaklığı (küreviyet-i arz) gibi kesin bilimsel gerçekleri dinden sanılan bazı yanlış bilgilere aykırı zannederek reddetmek, İslâm’a zarar vermiştir.

6. Muhâkemât’ın Yazılış Amacı ve Hedefi

Bediüzzaman bu kitapla şu üç grubu hedef alır:

1. Ehl-i Tefrit (Din Düşmanları): Onların şüphelerini yok etmek.
2. Ehl-i İfrat (Zahirperestler ve Sadık-ı Ahmak): Din adına bilime karşı çıkanların vehimlerini kovmak.
3. Muhakkikîn-i İslâm (Akıl Sıddıklar): İstikbale yol açan muhakkikîn-i İslâma kuvvet vermek.

• Maksad: “İslam’da olan istikametli yolu ortaya koyarak elmas kılınca (İslâmiyet’e) saykal (cila) vurmaktır.”
• Sual: Mâlûmu i’lâma ne lüzum var?
• Elcevab: Bu zamanın çok bedîhiyatı, mazide yaşayan kurun-u vustânın yâdigârlarınca mevhumât sayılır. Zira onlar zaman olarak onüçüncü asırda olmakla beraber fikriyatta kurûn-u vust’ada kalmalarından melez bir kavimdir.

Mukaddeme

Muhâkemât’ın Muhtevası

Kitap üç makale ve Kur’an’da işaret olunan ilmü’s-sema ve ilmü’l-arz ve ilmü’l-beşeri tahkik üzerine bina edilen üç alt kitap olarak tertib edilmiştir:

• Birinci Makale: Unsuru’l-Hakikat (Hakikat unsuru ve tefsir usulünü mukaddimeler ve meseleler ile ders verir).
• İkinci Makale: Unsuru’l-Belâgat (Belâgat san’atını ve ifade inceliklerini gösterir).
• Üçüncü Makale: Unsuru’l-Akide (İnanç esasları ve Japonlara verilen cevabların beyanındadır).
• İlmî Mesail: ilmü’s-sema (Astronomi), ilmü’l-arz (Coğrafya) ve ilmü’l-beşeri (Fizyonomi) ilimlerinin bir nevi tefsiri niteliğindedir.

BİRİNCİ MAKALE

Mukaddimelerden İstimdat

Maksada uruç etmek için mukaddimelerden istimdat etmek, ehl-i tahkikin düsturlarındandır. Öyleyse, biz de on iki basamaklı bir merdiven yapacağız.

UNSUR-U HAKİKAT

Unsur-u hakikatın veyahut bazı mukaddemat ve mesail ile İslâmiyete saykal vurmanın beyanındadır.

İsrailiyatı usûlüne ve hikâyatı akaidine ve mecazatı hakaikine karıştırarak İslâmiyet’in hakkını ifa edemedik. Herbir mukaddemede hakikata halel veren ve kuvvet veren şeyler tahlil edilecek.

Hasta bir unsur olan âlimlerin tedavisi, Unsur-u Hakikat’ta yer alan on iki mukaddime ile yapılacaktır.

BİRİNCİ MUKADDEME

Tekarrur etmiş usûldendir: Akıl ve nakil taâruz ettikleri vakitte, akıl asıl itibar ve nakil tevil olunur. Fakat o akıl, akıl gerektir.

Akıl ve naklin taâruz ettikleri vakitte yanlış akıl veya kör nakil sebebiyle hakikatın kaybolması bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise Kur’anın dört maksadını esas alan saltanat-ı İlahiyeyi ilan, fıtrat kanunlarıyla mutabakat ve hakikate teşvik ve tenbih eden külli akıl esas alınır; nakil ise tevile tabi tutulmasıdır.

1. Akıl ve Naklin Taâruzu (Te’vil Usulü)

• Temel Kural: Eğer aklî bir gerçek ile nakil (âyet/hadis) çelişiyor gibi görünürse, akıl esas alınır ve nakil te’vil edilir (yorumlanır).
• Şart: Buradaki “akıl”, istikametli ve nurlanmış bir akıl olmalıdır. İmam-ı Azam, İmam-ı Gazali ve Bediüzzaman Radıyallahü Anhüm gibi müçtehidlerin izahları bu noktada esastır.
• İrşad Metodu: Kur’an, avamın (halkın) anlayışını okşamak için yüksek hakikatleri teşbih, misal ve mecazlarla basitleştirerek anlatır.

2. Kur’an’ın Dört Temel Maksadı (Anasır-ı Asliye)

Kur’an’ın kâinattan bahsetmesi ana gaye değildir; sadece şu dört esası isbat etmek için birer araçtır (istitradîdir):

1. İsbat-ı Sâni’-i Vâhid (Tevhid): Kâinatın sultanı kimdir?
2. Nübüvvet: Bu Sultan’ın elçisi ve hatibi kimdir?
3. Haşir (Öldükten sonra diriliş): Bu kervan nereye gidiyor?
4. Adalet ve İbadet: Bu dünyadaki vazifemiz nedir?

3. Kâinat Bahislerinin Hikmeti ve Fenlerle Münasebeti

• Kur’an kâinattan “san’atın intizamı” vasıtasıyla Sâni’i (Yaratıcıyı) göstermek için bahseder.
• İslâmiyet, hakiki fenlerin zübdesidir. Kâinattaki her varlık Sultan-ı Ezelî’nin saltanatını ilan eden birer memurdur.
• Kur’an’daki yeminler (Kasemat-ı Kur’aniye), gaflette dalanları uyandırmak için vurulan birer “asâ” (uyarı) hükmündedir.

Bediüzzaman Said Nursi, Kur’an-ı Kerim’in kainattan bahsetme amacını ve bu “meclis-i âlî”ye dahil edilen her bir varlığın üstlendiği dört büyük vazifesi şudur:

1. Saltanatın İlanı: İntizam ve İttifak lisanıyla
2. Zübde-i Fünun: Varlıklar, tesadüfi birer eşya değil; her biri fenn-i hakikînin birer mevzu ve müntehabıdır. Bu cihetten, İslâmiyet’in fünun-u hakikiyenin zübdesi olduklarını ortaya koyarlar.
3. Fıtrat Kanunlarıyla Mutabakat (Neşv ü Nema)
4. Hakikate Teşvik ve Tenbih (Tevcih-i Efkâr)

4. İrşad ve Belâgatın Gereği: Muhataba Göre Konuşmak

• Belağat Kuralı: Delil, iddiadan daha gizli olmamalıdır. Eğer Kur’an 1400 yıl önce doğrudan modern astronomi veya mikrobiyoloji diliyle (atomlar, cazibe-i umumiye, mikroplar) konuşsaydı, o zamanki insanların akılları karışır ve irşad gerçekleşmezdi.
• Menar Vazifesi: Kur’an, kevnî (bilimsel) sırların zahirini bir “menar” (işaret lambası) gibi kullanır. Avam o lambaya bakıp asıl ışığa (Tevhid’e) ulaşır. Güneş’in “lamba” olarak anlatılması buna örnektir.

5. Kinaye ve Maânî-i Sânevî (Esas Mana)

• Sıdk ve Kizb Terazisi: Bir sözün doğruluğu veya yalanlığı, kelimenin ilk anlaşılan manasına (maânî-i ûlâ) göre değil, kastedilen asıl manaya (maânî-i sânevî) göre ölçülür.
• Misaller:

Kılıç kını: Boyun uzunluğuna işarettir.

Öküz ve Balık hadisi: Dünyanın rızık kaynaklarına (ziraat ve balıkçılık) ve astronomik konumuna (burçlar) birer latif kinayedir. Maddi bir öküz aramak belâgat cahilliğidir.

6. Kur’an’ın Birliği ve Karîne-i Mecaz (Bektaşi Hatası)

• Kur’an “Kelime-i Vâhid” (tek bir kelime) gibidir. Âyetler birbirinin “ihvanı” (kardeşi) ve “komşusu”dur.
• Bütüncül Bakış: Bir ayetteki mecazı anlamak için Kur’an’ın diğer muhkem âyetlerine bakılmalıdır.

Misal: “Yedullah” (Allah’ın eli) âyetini, “O’nun benzeri yoktur” âyetiyle beraber okunmazsa tecsime yani Allah’ı cismanî sanma hatasına düşülür.

• Bektaşi Uyarısı: Âyetleri bağlamından koparıp “Namaz kılmayın” kısmını alan Bektaşi gibi davrananlar, hakikat karşısında maskara olurlar. Kur’an kendi mecazlarını yine kendi içinde açıklayan muazzam bir bütündür.

İKİNCİ MUKADDEME

Mazîde nazarî olan bir şey, müstakbelde bedihî olabilir.

Mazîde nazarî olan şeylerin anlaşılmadığı için reddedilmesi bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise istikbalde tekamül kanunuyla bedihî olabileceğini bilerek telahuk-u efkar neticesinde ortaya çıkacak ulûm-u maddiye ile mevhibe-i İlahiye olarak def’i bir surette verilen ulûm-u İlahiyenin farkını bilip sabır ve tahkik ile zamanın şartlarına göre hareket etmek gerektir.

Bediüzzaman Hazretleri, İkinci Mukaddemede bilginin zamanla tekâmül etmesi ve ilimlerin tasnifi üzerine kurulmuş muazzam bir usul dersi vermiştir.

1. Âlemde Meylü’l-İstikmal ve Kanun-u Tekâmül

• Meylü’l-İstikmal: Âlemde her şey mükemmelleşmeye meyillidir ve bir tekâmül kanununa tabidir. Elbette âlemin en mükemmel meyvesi ve arzın halifesi ve emanet-i kübranın hâmili olan insanda da meyl-üt terakki vardır.
• Telahuk-u Efkâr: İnsandaki bu tekâmül meyli, fikirlerin birbirine eklenmesiyle (telahuk-u efkâr) neşv ü nema bulur.
• Tekemmül-ü mebadi: Elektriği iletecek bakırın işlenmesi, yalıtımın keşfi, mıknatısın özelliklerinin bilinmesi gibi alt yapıların (mebadinin) tamamlanması gibi şartların bir araya gelmesidir.
• Zamanın Terbiyesi: Fünun-u ekvanın (fenlerin) tohumları, sulb-ü hilkatten (yaratılışın özünden) ancak zamanın terbiyesiyle olgunlaşmış bir zemine ekilir ve telkîh (aşılanma) edilir.
• Nazarîden Bedihîye: Bu yüzden mazide nazarî olan bir şey, müstakbelde bedihî olabilir. Bugünün çocuklarının oyuncak gibi oynadığı coğrafya ve kimya meseleleri, hikmetin babası sayılan İbn-i Sina‘ya bile “nazarî ve hafî” kalmıştır. Noksaniyet onda değil, “ibn-i zaman” (zamanının çocuğu) olduğu için zamanın noksaniyetindedir.

2. Mesailin İki Kısım Olması (Ulûm-u Maddiye ve Ulûm-u İlahiyye Ayrımı)

Bedîüzzaman Hazretleri bu zamanda bedihi olan hakikatlerin mazide nazari olmasını ulaşılma usulü bakımından ikiye ayırır: Bu zamanda bedihi olan mesaili hem maddi hem manevi ilimler olarak düşünebiliriz. 

• Birinci Kısım (Ulûm-u Maddiye): Büyük bir taşı kaldırmak için yardımlaşmanın (teavün) şart olması gibi, telahuk-u efkâra muhtaç olan ilimlere ulûm-u maddiye denir. Kolomb’un Yeni Dünya’yı keşfi gibi; zaman geçtikçe bir kayık sahibi bile bu keşfi yapabilir hale gelir.
• İkinci Kısım (Ulûm-u İlahiyye): Tekemmülü def’î veya def’î gibidir. Bunların ağlebi maneviyat ve ulûm-u İlahiyedir. Telahuk-u efkâr bu ilimlerin mahiyetini tağyir veya tekmil edemez, ancak bürhanlara “vuzuh ve zuhur ve kuvvet” verir. 

Manevî ilimlerin de nazarî ve hafî olup istikbalde bedihi olduğuna bir misalde İbn-i Sina’nın “İman ederiz, fakat akıl bu yolda gidemez” diye hükmetttiği haşir mes’elesinin düşüne biliriz. Zira Haşir Risalesi şartlar tahakkuk ettiğinde ulûm-u İlahiye olarak def’î bir surette Bedîüzzaman Hazretlerine vehbî olarak yazdırılmıştır.

Halbuki bütün ülema-i İslâm, “Haşir, bir mes’ele-i nakliyedir, delili nakildir. Akıl ile ona gidilmez.” diye müttefikan hükmettikleri halde, âhirzamanın en şiddetli bir zamanında, haşrin inkarı yasa olarak görüşüldüğü bir devirde Cenab-ı Hak; İsm-i A’zamın tecellisine mazhar olan Üstadımıza, Haşir Risalesi ile herkesin anlayacağı seviyede haşr-i a’zamı bahar gibi kolay isbat ve kat’î iz’an ve tahkikî iman ettirmiştir. Ve Nur Talebesi Ağabeylerin himmetiyle Haşir Risalesinin tensih ve neşri ile de bürhanlara “vuzuh ve zuhur ve kuvvet” verilmiştir.

3. Maddiyat-Maneviyat Farkı ve İhtisas Alanları

Maddi mes’elelerde boğulanların manevi hakikatlerdeki hükümleri geçersizdir.

• Gabileşme Sırrı: “Kim bir şeyde çok tevaggul etse; galiben başkasında gabileşmesine sebebiyet verir.” Maddiyatta derinleşen, maneviyatta sathîleşir.

• Yanlış Müracaat: Bir hastanın tabip yerine mühendise gitmesi nasıl bir hata ise; maneviyatta da maddiyyunun (materyalistlerin) fikirlerine müracaat etmek, “kalbin sektesini ve aklın sekeratını” ilan etmektir.

• Aklın Gözde Olması: “Her şeyi maddiyatta arayanların akılları gözlerindedir. Göz ise maneviyatı göremez.” Manevi sırlar, ancak dünyadan ve nefsani hazlardan tecerrüd etmekle, bir mevhibe-i İlahiye olarak kalbe gelir.

Elhasıl: Bu mukaddeme; İslâm dünyasının maddi fenlerdeki geri kalmışlığını zamanın noksaniyetine verirken, manevi hakikatlerin (haşir gibi) ise ancak halis bir niyet ve İlahi bir mevhibe ile “def’î” bir surette keşfedilebileceğini isbat eder.

ÜÇÜNCÜ MUKADDEME

İsrailiyatın bir taifesi ve hikmet-i Yunaniyenin bir kısmı, daire-i İslâmiyet’e duhûl etmeleriyle, din süsüyle görünerek, efkârı ihtilâle verdiler.

İsrailiyat ve Yunan felsefesinin din süsüyle girip zihinleri ihtilale sevk etmesi bir hastalıktır. Zira tefsir-i Kur’an’a sarf-ı himmet edildiği vakit, bazı ehl-i zahir, Kur’anın nakliyatını bazı İsrailiyata tatbik ve bir kısım akliyatını dahi hikmet-i mezbureye tevfik etmekle zarar verdiler. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise bunların tesirini teşhis edip İslâmiyet’i hurafelerden arındırmakla beraber İncil ve Tevratın muharref olmayan bir kısım âyetlerini, Kitab ve Sünnet’in bazı sarih olmayan îmalı hakikatlerine merci etmenin anlamayı kolaylaştırmaya me’haz olabileceğini düşünerek mâsadak olarak kullanmaktır.

1. Kavm-i Arab’ın en mümtaz hasletleri ve İhtilâl sebebleri (Teşhis)

O necib kavm-i Arabın en mümtaz hasletleri, ümmi olmalarından akılları safi olması ve fıtratlarına münasib olan geniş ve ulvi bir muhitte yaşamalarıdır. Kelâm-ı Mudarî’nin melekesine sahib olan kavm-i Arab İslâmiyetle müşerref olduktan sonra Kur’an’ın talim ve terbiyesiyle her gördükleri eşya ve hadiseden marifetlerine deliller çıkardılar. Ancak zamanla İsrailiyat (Muharref olan Tevrat ve İncil) ve Hikmet-i Yunaniye (felsefî akıl) İslam dairesine girdi. Bu yabancı unsurlar din süsüyle göründükleri için efkârı ihtilâle verdiler; yani zihinleri karıştırdılar.

2. Kavm-i Arab’ın İslâmiyetle birlikte coğrafya olarak büyümesin neticeleri:

• Kur’anla nurlanmış Arabların hayal hazineleri İsrailiyattan gelen hurafatla birleşmesinden fikirleri safiyetini kaybetti.
• İlk başta ehemmiyet verilmediğinden tenkidsiz dinlenen İsrailiyat sonradan hak olarak kabul edilip çok şübhelere sebebiyet verdi.

3. İsrailiyatın İslâmiyetteki yeri

Ahkâmı mensuh olduğu gibi, kısası dahi muharrefe olan İncil ve Tevratın muharref olmayan bir kısım âyetleri, Kitab ve Sünnet’in bazı sarih olmayan îmalı hakikatlerine merci ve anlamayı kolaylaştırmaya me’haz olabilecek bir mâsadaktır. Hakikat böyle iken İsrailiyat, Kur’an ve Hadîsin asıl manası yerine konularak efkâr ihtilâle uğradı. Böylece sırf “mümkün” olan bazı imkânat, kesinleşmiş vukuat gibi sunularak dinin safiyetine halel getirildi. Yani masadak olması “mümkün” iken hurafat vukuat gibi kabul edilerek dinin safiyeti lekelendi.

4. Hikmet-i Yunaniyenin İslâmiyete girme sebebi

Yunan felsefesini Müslüman etmek için Arapça’ya tercüme edilen felsefî eserler hayalâlud masallar (esatîr ) ve batıl fikirler (ebatîl) iken tahkik edilmeyip takliden efkâr-ı Arab içine girdi. Ve İslâmiyetin anlaşılması için bir esas kabul edildi. Bu durum, Müslüman zihnini bizzat Kur’an’dan hakikat çıkarma yeteneği olan kariha-i fıtriyeden uzaklaştırıp, felsefeye telemmüz (öğrencilik) etmeye ve tahkikten taklide sürükledi.

5. İsrailiyata ve Hikmet-i Yunaniyenin menfi yönüne karşı alınan önlemler

• Muhakkikîn-i ülema kelâm-ı Mudarî melekesini muhafaza etmek için, ulûm-u Arabiyenin kavaidini tedvin ettiler.
• Nekkad-ı muhakkikîn-i İslâm, daire-i İslâmiyete giren hikmet ve İsrailiyatı temyiz ve tasfiyelerine teşebbüs ettiler. Fakat hayfa!. tamamıyla muvaffak olamadılar.
• Bazı ehl-i zahir, Kur’an ve Hadîsi makul ve menkule müştemil gördüğünden kitab ve sünnetin bazı nakliyat-ı sadıkalarıyla bazı muharref İsrailiyatın ortasında bir mutabakat ve münasebet istinbat ettiler.

6. Sikke-i Belâgat ve Hâkim-i Belâgat (Tedavi ve Hüküm)

Kur’an’ın manası kendi sadefindedir ve müfessiri yine kendi eczasıdır (parçalarıdır). Kur’an, dışarıdan gelecek bir tezkiyeye (onaya) veya hikmetin ebâtîline veya hikâyâtın esâtîrine muhtaç olmayacak kadar ganidir.

• Mana: Kulaktan (sımah) girip vicdanda yerleşen, fikirleri feyizyab eden bir dürr (incidir).

• Sahte Mana: Başka şeylerle kesret-i tevaggul (aşırı meşguliyet) sonucu zihne giren ve âyetin nizamına taarruz eden uydurma yorumlardır.

• Hüküm: Bu sahte manaların sikkesi taklittir. Hâkim-i Belâgat, bu uydurma fikirleri sahibinin hayalinde hapseder; nekkad-ı hakikat (hakikat sarrafı) ise bu değersiz mederi (toprağı) asla kabul etmez.

Elhasıl: Süreyya (yüksek hakikat), serada (yerde) yani beşerî felsefelerde ve muharref hikâyelerde değil; semada yani Kur’an’ın kendi i’caz ve belâgatinde aranmalıdır.

7. Tenvir için bir darb-ı mesel: Hakikat Hırsızlığı

Hakiki Kovan: Âyet, Bal Arısı ve Bal:

• Melaike Misal Hakikatler (Lafızlar): Âyetin lafızları zihne nüfuz ederek vicdanı dahi teşerrüb etmekle, ezahir-i efkârı feyizyab eden melek misal ruhani hakikatlardır.
• Bal Arıları: Âyetin manasına kuvvet veren, onu anlamayı kolaylaştıran yardımcı olan tahrif olmayan İsrailiyat ise bal arıları hükmündedir.
• Bal (İstikametli Yaşayış): Kur’an’ın lafzı ile yardımcı unsurların (doğru nakillerin) birleşmesinden ortaya çıkan zihinde marifet, hayatta istikamet ise baldır.

İstilacı Unsurlar: Yabancı Arılar ve Sahte Tanin

• Yabancı Arılar: Kur’ân’da ve hadiste var olanı göstermek yerine, kesret-i tevaggul (aşırı meşguliyet) sonucu zihne giren kendi fikirlerini veya hikmetin ebâtîlini veya hikâyâtın esâtîrini Kur’ândan ve hadistenmiş gibi göstererek âyetin nizamına taarruz etmek ise yabancı arılardır.
• Zehir: Kur’an’da olmayan bir şeyi “Kur’an böyle diyor” diye sunmak, İslâmiyeti tahrib hükmüne geçerek yaşantıda ifrat ve tefriti netice verdiğinden neticesi itibariyle zehir hükmündedir.

8. İfrat ve Tefrit Arasında Hakikat

• İfrat (Aşırılık): Müfessirlerin, dini süslemek veya anlaşılmasını kolaylaştırmak niyetiyle İsrailiyat’ı ve Yunan felsefesini tenkidsiz bir şekilde tefsirlere sokmasıdır. Bu, “bilerek” yapıldığı için daha kabahatlidir ve kapıyı ardına kadar hurafelere açmıştır.
• Tefrit (Yetersizlik/İnkar): İfratın sonucunda ortaya çıkan çürük bilgileri gören insafsız ehl-i tenkidin, bu çürükler hatırına Kur’an’ın yüce hakikatlerini de (haşa) değersiz görüp reddetmesidir.

Elhasıl: İfrat, dine olmayanı yamamış; tefrit ise o yama yüzünden dinin asıl güzelliğini inkar etmiştir.

9. Define ve Çürük Para: İnsaf Düsturu

• Hastalık: Bir definenin içinde dışarıdan karışmış tek bir silik para (uydurma rivayet) bulundu diye, bütün defineyi sahte zannetmek.
• Teşhis: Âyet ve hadislerin ifade ettiği “mana” ile o manaya misal teşkil edebilecek “mâsadak” (İsrailiyat’ın tahrif edilmemiş kısımları) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Tedavi: Bostanda dışarıdan düşmüş çürük bir elma (İsrailiyat) görüldüğünde; o bostanın (Kur’an ve Sünnet’in) kendi ürünü olan diğer tatlı elmaları (hakaik-i âliye) lekedar edilmemelidir.

Netice-i Kelâm: Üçüncü Mukaddeme’nin bu son dersi bizlere şunu söyler: Kur’an’ın kelimeleri sıradan lafızlar değil, hakikatleri vahyeden melaike gibidir. Kendi cebimizdeki felsefi masalları (yabancı arıları) Kur’an’ın kovanına sokup onlardan bal (mana) beklemek beyhudedir. Gerçek mana, âyetin kendi nizamından süzülen, vicdanı besleyen “bal” hükmündeki hakikattir. Dışarıdan giren silik paralar yüzünden, İslam’ın elmas hazinesinden vazgeçmek ise en büyük insafsızlıktır.

Hâtime

Bediüzzaman Hazretleri, bu Hâtimede İlm-i Kelâm sahasında yapmak istediği teceddüd fikrini ortaya koymuş. Ve bu fikir yirmiüç senede te’lifi tamamlanan ve yüz otuz kitabdan müteşekkil “Risale-i Nur”  eserleriyle inayet-i İlahiye ile tahakkuk etmiştir. 

1. Müfessir-i A’zam Olarak Zaman ve Ahval

Üstad Hazretleri bu hâtimede Kur’an’ın manalarının zamanla mukayyet olmadığını aksine zaman geçtikçe gençleştiğini izah ediyor.

• Müfessir-i Zaman: Kur’an’ın bazı sırları vardır ki, onların vakt-i zuhuru ancak zamanın ilanıyla olur. “Zaman bir müfessirdir,” zira her asır Kur’an’ın bir başka cilvesine mazhardır.
• Keşşaf Olarak Vukuat: Kainatta vukua gelen hadisat ve fennî terakkiyat, âyetlerin kapalı kalan hakikatlerini açan birer keşşaf (kâşif) ve anahtardır. Tefsir, bu keşiflerle mütemadiyen tekemmül eder.

2. Şahs-ı Vahidden Şahs-ı Manevîye (Meclis-i İlmî)

Tefsir yükü, bir ferdin kısıtlı istidadına sığmayacak kadar şümullüdür. Bu yüzden şahsi dâhîlik yerine, telahuk-u efkâr (fikirlerin birleşmesi) lazımdır.

• Meclis-i Meb’usan-ı İlmiye: Her biri bir fende mütehassıs (uzman) ve muhakkik (araştırmacı) âlimlerden müteşekkil bir şûra kurulmalıdır.
• Münhasır Kariha Tehlikesi: Tek bir ferdin fehmi, kendi meşrebi ve taassubuyla kayıtlı kalabilir. Halbuki bir hey’et-i âliye, birbirinin noksanını ikmal eder ve tam bir bîtaraflık (tarafsızlık) ile hakaiki doğrudan doğruya gösterir. Bu heyetten doğan şahs-ı manevî, asrın ihtiyacını karşılayacak dâhî bir ruh hükmündedir.

3. Meşveret-i Şer’iye ve İcma-i Ümmet

İlmi mes’elelerde de ferdiyetçilik değil, cumhur-u nâsın (halkın çoğunluğunun) itimadını kazanacak bir meşveret hükmetmelidir.

• Hükümferma Meşveret: Tefsir, bir nevi ilmi meşrutiyet ve şeffaflık içinde telif edilmelidir.
• Kefalet-i Zımniye: Yüksek bir hey’etin tedkikatından geçen bir eser, ümmet adına bir nevi kefalet oluşturur. Bu da o tefsire icma-i ümmet kuvvetinde bir hüccet ve sarsılmaz bir emniyet kazandırır.

4. Tasfiye ve Tezyin: Mühezzebe ve Müzehhebe

Geçmişin ilmî mirası, bugünün ihtiyaç süzgecinden geçirilmelidir.

• Mühezzebe (Ayıklanmış): Sair tefsirlerde münkasım (dağınık) halde bulunan güzellikler ve hakikatler, hurafelerden ve zamanın eskittiği malumattan arındırılmalı, yani tasfiye edilmelidir.
• Müzehhebe (Yaldızlanmış/Süslenmiş): Ayıklanan bu kemalât, asrın anlayışına uygun tarzda yeniden terkip edilerek altın gibi parlatılmalı ve en parlak surette efkâr-ı ammeye arz edilmelidir.

Netice-i Kelâm

Bu Hâtime; tefsiri şahsi bir tasarruf olmaktan çıkarıp, “müfessir-i azam olan zamanın taht-ı riyasetinde” bilimsel bir hey’et-i âliyeye teslim etme tasavvurudur. Bu tasavvur, otuz sene sonra Risale-i Nur’un şahs-ı manevîsi ile vücud bularak, ferdî fehimlerin dar kayıtlarını kırmış ve Kur’an’ın ezelî hitabını asrın idrakine sunmuştur.

DÖRDÜNCÜ MUKADDEME

Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal eder. 

Şöhretin, insana ait olmayanı da ona mal ederek yanıltması bir hastalıktır. Bu hastalığın hem şöhretlilere hem de şöhretperestlere bakan zararları vardır. Şöhretli kişi veya eşya haksız temellük ve tasannu ile halka  istibdadda bulunur. Şöhretperestlerin mübalağası ile tekamül edebilecek hakikatlar nihâi son addedilerek taklide ve terakkinin sukutuna sebebiyet verir. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise şöhretin aldatıcılığına karşı dikkat ve hakikate bağlılıktır. Şöhretli zât hakikata perde olmamalı şöhretini hakikatın anlaşılmasına vesile etmeli. Tâ ki bâki hakikatlar fanî şahıslarla fena bulmasın. Hem de şöhretperestler tahakküme uğramaktan, taklidden ve sukuttan kurtulsun.

1. Şöhret: Bir “İstibdad-ı Hayalî” ve Gulyabanî Timsali

Şöhret, adalet-i hakikiyeyi bozan bir “gasb u garet” (yağma) aracıdır.

• Haksız Temellük: İnsanın mahiyeti acz ve fakr ile yoğrulmuştur. Vücudî (varlığa dair) ne varsa Cenab-ı Hakk’ın ihsanıdır. Şöhret ise, bu İlâhî elmasları alıp, fânî ve âciz bir şahsın cebine zorla koymaktır.
• Ucubeleşme: İnsanlar, hayallerindeki nizamı korumak için şöhretli bir zâta (Rüstem-i Zâl veya Molla Nasreddin misali) kendisinde olmayan harikaları yüklerler. Neticede o şahıs, hakikatten kopmuş, hurafeler arkasına takılmış bir “Gulyabanî” gibi zihinlerde tecessüm eder. Bu ise, fıtrî olan zarafeti bozup, tasannu (yapmacıklık) ve yalanın kapısını açar.

2. Hakikat-ı Çıplak ve Üç Büyük Cinayet

Hakikati olduğu gibi görmek isteyen zât, şöhretin perdelediği şu üç büyük ilmi faciayı bilmelidir:

1. Hurafâtın İstilası: Bir zâtı makamından fazla medhetmek, mübalağayı doğurur. Mübalağa ise “zemm-i zımnî”dir (gizli yergidir). Çünkü hakikati kendi sadeliğinden çıkarıp hayalî süslere muhtaç gösterir. Bu yerden giren yalan, hakikati boğar ve hurafâtı netice verir.
2. Tahkik Kapısının Seddolması: Şahıs merkezli bakış, “taklid” kelepçesini vurur. “O demişse doğrudur” diyerek akıl süzgecini (mizan-ı mantık) iptal edenler, muhakkiklerin yetişmesine engel olurlar. Şahsın büyüklüğü, hakikat güneşinin önünde bir küsuf (tutulma) perdesi olur.
3. Meyl-üt Terakkinin Sukutu: Seleflerin (mütekaddimînin) bıraktığı muazzam mirası “dokunulmaz bir tabu” haline getirmek, ilmi bir “şûristan“a (çorak toprak) çevirir. Yeni bir bina inşa etme cesareti kırılır; o mukaddes mevrusat (miras) üzerinde tasarruf ve ziyade yapılamaz hale gelir.

3. “Konuşan Yalnız Hakikattır”: İhlas-ı Tam ve Tevhid-i Nazar

Üstad Hazretleri’nin bu mukaddemeyi va’z etmesi, hem dahilden hem hariçten gelecek hücumları akîm bırakmak içindir.

• Dahilden: Sadık-ı ahmakların mübalağasıyla hakikatin içine yabancı maddeler (mevzuatlar) girmesini engeller.
• Hariçten: Zındıka komitelerinin, “Üstadın şahsını çürütürsek davayı da çürütürüz” plânını, “Ben bir kuru çubuk hükmündeyim, lezzet salkımları Kur’an’ındır” diyerek boşa çıkarır. Şahsı aradan çıkarıp nazarları doğrudan Hakikat-ı Kur’aniye’ye yöneltir.

Netice-i Kelâm: Dördüncü Mukaddeme’nin dersi şudur:  “Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal eder.” İhsan-ı İlahîden fazla ihsan, ihsan değildir. Hakikat zengindir, müstağnidir; hiçbir fânînin şöhretli omuzuna muhtaç değildir. Bizim vazifemiz, o elmas hakikatleri şahısların cam parçalarıyla karıştırmadan, mantık mizanı ve ihlas-ı tam ile asrın fehmine takdim etmektir.

Hâtime

Üstad Hazretleri, İslam’ın o saf mağz ve lübbüne, insanları tergib ve terhib maksadıyla dahi olsa manası yanlış mevzuları, tervic ve teşvik ile şöhretli zâtlara isnad edenlerin hakikatın yüksekliğini görmekten cahil olduklarını nazara veriyor.

1. İlahî Sınır: “İhsan-ı İlahîye Kanaat Farzdır”

İnsanın en büyük yanılgısı, bir şeyi sevdirmek veya yüceltmek için o şeye Allah’ın vermediği vasıfları yüklemektir.

• Mübalağa Gizli Bir Tahkirdir: Bir zâtı veya hakikati olduğundan büyük göstermek (ihsan-ı İlahîden fazla ihsan), aslında o şeyin fıtrî güzelliğini yetersiz görmek demektir. Bu durum, Kastamonu Lâhikası’ndaki Ziyaeddin mes’elesinde izah edildiği gibi, hayalî bir Ziyaeddin’i sevmenin neticesinde eğer perde-i gayb açılsa ve hakikatı görünse, Ziyaeddin’e olan muhabbet ya zâil olur veyahut dörtte birisine iner
• Fıtrî Nizam: Kâinatın bir nizamı vardır (şeriat-ı fıtriye). Bu nizama dâhil olan her bir hakikat, kendi dairesinde kalmalıdır. Bir dâne-i hakikat (bir küçük gerçek), kurgulanmış bir harman hayalden daha ağır gelir; çünkü arkasında Sâni’-i Zülcelal’in mührü vardır.

2. Hakikatin İzzeti: “Hak Müstağnidir”

İslamiyet’in elmas hakikatlerini “neşretmek” için yalanın ve uydurmanın dumanlı nefesine ihtiyaç yoktur.

• Kifayet Sırrı: Kur’an’ın kendi nuru (ziyası), kalbleri tenvir etmeye kâfidir. Güneşi göstermek için mum yakmak ne kadar abes ise, Kur’an’ın azametini uydurma kıssalarla “takviye etmeye” çalışmak da o derece büyük bir cehalettir.
• Haciz Tehlikesi: Saf bir mala yabancı ve ucuz bir madde karıştırmak, o malın değerini düşürdüğü gibi “haczine” (itibarının kaybına) sebep olur. Sahih olmayan bir rivayeti İbn-i Abbas (r.a.) gibi bir sıdk abidesine isnad etmek, ehl-i tahkikin nazarında sahih olanların da şüpheyle karşılanmasına yol açan bir cinayettir.

3. İlmî Mizan: “Sahih Hadis ve Akıl Süzgeci”

Bediüzzaman Hazretleri, hurafelerin karanlığından kurtulmak için iki sarsılmaz rehber sunar:

• Ehadîs-i Sahiha: Vahyin süzgecinden geçmiş, Resul-i Ekrem’in (a.s.m.) sahih beyanları, her türlü ihtiyacı karşılayacak bir hazinedir.
• Mantığın Mizanı: Tarihî bilgiler ve rivayetler, hilkat kanunlarına (adetullaha) ve akıl süzgecine vurulmalıdır. Meyvesi (semeresi) hakikat ve selamet olmayan hiçbir ağacın aslına itibar edilmez.

Netice-i Kelâm: Bu Hâtime bize şunu ihtar eder: Hak aldatmaz, hakikatbîn aldanmaz. İslamiyet’in saf “mağz ve lübbü” (özü), uydurma “tergib ve terhib” (teşvik ve korkutma) taktiklerinden müstağnidir. Gerçek dava adamı, hakikati olduğu gibi vasfeden, Allah’ın taksimine (ihsanına) kanaat eden ve “sıdk”dan başka hiçbir silaha ihtiyaç duymayan muhakkik bir mümindir.

BEŞİNCİ MUKADDEME

Mecaz, ilmin elinden cehlin eline düşse hakikate inkılab eder, hurafata kapı açar.

Mecazın, cehlin eline düşerek hurafeye dönüşmesi bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise mecazı ilmin elinde tutmak, doğru yorumla hakikate ulaşmaktır. Mecazı hakikat sanmak cehaleti, hakikatı (mana-i asli) perdelediği gibi; hakikatı mecaz sanmak muhakemesizliği de hayali kurgular ve yanlış yorumları netice verdiğinden hurafata kapı açar. Bu iki tehlikeden kurtulmanın yolu, Kur’an’ın dili olan “Mudarî lehçesini” ve belagat kurallarını iyi bilmektir.

1. Mecaz: Hakikatin Uğurlu Eli

Bediüzzaman Hazretleri, âyet ve hadislerdeki mecaz ve teşbihlerin, ehil olmayan ellerde nasıl birer hurafe kaynağına dönüştüğünü muazzam bir tezat sanatı kullanarak ilim ve cehaleti sağ ve sol ellerle teşbih ederek ihtar eder.

• İlmin Yemin-i Nuranîsi (İlmin Nurlu Sağ Eli): “Yemin” (sağ el), bereketi, kuvveti ve hakikati temsil eder. İlim ehli, bir mecazı gördüğünde onun arkasındaki hakikati bilir. Mecazı bir “dürbün” veya “şeffaf bir perde” olarak kullanır. Nuraniyet, o perdenin arkasındaki asıl maksadı (Esma-i İlahiyeyi) görmeyi sağlar.
• Cehlin Yesar-ı Muzlimanesi (Cehaletin Karanlık Sol Eli): “Yesar” (sol el), bereketsizliği ve meşumiyeti temsil eder. Cahil nazar, mecazın “şeffaf” olduğunu fark edemez. Onun nazarı kesiftir (yoğundur/maddidir). Perdeye çarpar ve orada kalır. “Muzlimane” (karanlık) olması, hakikat güneşini o mecaz perdesiyle örtmesinden ileri gelir.
• Şarab (Hayat Veren Su/İlim): Buradaki “şarab” (içecek), ruhu doyuran, akla istikamet veren “hakikat“tır. Mecaz, ilim elinde olduğunda, o yüksek hakikati akla yaklaştıran lezzetli ve besleyici bir su gibidir. İnsanı susuzluktan (anlayışsızlıktan) kurtarır.
• Serab (Aldatıcı Hayal/Hurafe): Cehalet o mecazı gasbedip “hakikat budur” dediği an, o nurlu su birden “seraba” dönüşür. Uzaktan su gibi görünür ama yanına gidildiğinde (tahkik edildiğinde) hiçbir hakikatı yoktur. İnsanı hayallerle uyutur, hakikatten uzaklaştırır.

2. Zamanın Tesiri: Hasnâ’dan Acuze’ye

“Hasnâ“, kelime manasıyla çok güzel, taze ve cazibedar kadın demektir. Bir hakikat, vaz’edildiği dönemde taze ve güzel bir “hasnâ” (nâzenin genç kız) hükmündedir.

• İlmin Elinde Mecaz: Bir teşbih veya mecaz ilk vaz’edildiğinde (ortaya konulduğunda), arkasındaki derin hakikatı akla yaklaştıran, nûranî ve şeffaf bir libas gibidir.
• Tazelik: O an muhatabın zihninde bir şimşek çaktırır; soyut bir manayı somutlaştırarak kalbe kabul ettirir. Bu haliyle mecaz, ilmin elinde nâzik ve güzel bir “Hasnâ” hükmündedir.
• İhtiyarlama: Zaman geçtikçe ve lisan değiştikçe, o mecazın temsil ettiği mana perdelenir. Eski insanların zevkine uygun olan hayaller, halefin (sonrakilerin) heveslerine uymadığında o güzel teşbih, cahil nazarında “acuze-i şemtâ” (çirkin bir kocakarı) gibi görünmeye başlar.
• Hurafe Kapısı: Mecaz, doğuş sebebinden ve ilmi derinliğinden uzaklaştıkça, insanlar onun “bir benzetme” olduğunu unutmaya başlar. Bu noktada mecaz, hakikat sanılarak asıl manayı örten (münkesif eden) bir hurafe örtüsüne dönüşür.
• Zamanın Tesiri ve Müfessir-i Zaman: Mecazların zaman geçtikçe asıl manasından uzaklaşması “kanun-u fıtrîdir”. Geçmiştekilerin zevkine uygun gelen kelime ve hayaller, sonradan gelenlerin heveslerine uymadığında, bu durum mecazların değiştirilmesine veya yanlış anlaşılmasına yol açar. Bu yüzden her şeye sadece zahire göre hükmetmemek gerekir..

3. Muhakkikin Üç Büyük Sıfatı: Gavvas, Mücerred, Mizan

Muhakkik, “kıyıda” kalırsa, sadece dalgaların (lafızların) gürültüsünü duyar. Ancak bir “Gavvas” gibi derine dalar ise, lafız sedefinin içindeki “hakikat incisini” bulur.

1. Gavvas (Dalgıç) Olmak: Kelime ve lafızların sığ kıyılarında boğulmayıp, mananın derinliklerine dalabilmek.
2. Zamanın Tesiratından Tecerrüd Etmek: Yaşadığı asrın dar kalıplarından ve peşin hükümlerinden sıyrılıp, maziye o günün şartlarıyla bakabilmek.
3. Mantığın Terazisiyle Tartmak: Her teşbihin içindeki o “dâne-i hakikatı” bulup çıkarmak. Muhabbeti kalbde, aklı dimağda aramak; yani her şeyi yerli yerine koymak.

4. Tinnîn (Ejderha) Temsili: Mecazdan Hakikate Köprü

Üstad’ın çocukluk hatırasındaki “Ay’ı yılan yutmuş” ifadesi, bu mukaddemenin en somut meyvesidir:

• Mecaz (Yılan): Astronomların (ehl-i hey’et), Ay ve Güneş yörüngelerinin kesişim noktalarına (re’s ve zeneb) verdikleri nâzik bir isimdir.
• Hurafeleşme: Eğer bu nâzik teşbih, “nim-şeffaf” bir yörünge hattı olarak değil de, gökyüzünde gerçek bir hayvan olarak algılanırsa; hakikat inhisaf eder (kararır).
• Hakikat: Asıl olan, “haylulet-i arz” (Dünya’nın gölgesinin araya girmesi) arkasında gerçekleşen kâinattaki hassas bir nizam ve hikmeti gösteren Rabbânî faaliyettir.

Netice-i Kelâm: Beşinci Mukaddeme, mecazın hakikate giden bir köprü olduğunu; ancak bu köprüde durulmayıp asıl maksad olan hakikate geçilmesi gerektiğini ihtar eder.

Hâtime

1. Hakikatin Sarsılmaz Ölçüsü: Hüsn-ü Mücerred

Bir kelâmın mana-yı hakikîsi, Sâni’-i Hakîm’in kâinata koyduğu nizama muvafık olmalıdır. Bu muvafakatı teşhis eden en hassas terazi; şeriatın adalet, tevhid ve nizam-ı âlem gibi yüce maksadlarının dengesinden süzülen Hüsn-ü Mücerred’dir.

• Nizamdan Süzülen Güzellik: Bu estetik, maddenin dış yüzündeki geçici süs değil; zerrelerden yıldızlara kadar hükmü geçen o muazzam intizamın ruhundan süzülen ruhanî bir cemaldir.
• Müvazene Terazisi: Eğer bir mana, şeriatın genel ruhuna ve kâinattaki fıtrî kanunlara aykırı düşüyorsa, o kelâmda doğrudan hakikat değil; belâgatın nâzik kuralları çerçevesinde bir mecaz aranmalıdır.

2. İki Büyük Tehlike: Zahirîlik ve Bâtınîlik

Mecaz ve hakikat arasındaki denge bozulduğunda, fikir dünyasında iki büyük uçurum (varta) ortaya çıkar:

• Tefrit (Zahiriyyun): Her şeyi kaba bir dış görünüşe (zahire) hapsetmek. Bu yol, mananın ruhunu kurutan katı ve “müteassif” bir anlayış doğurur.
• İfrat (Bâtıniyyun): Her şeye mecaz nazarıyla bakarak dini bütünüyle bir semboller yığınına çevirmek. Üstad, bu yolu daha muzır görür; zira dinin sarsılmaz temellerini sarsarak batıl mezheplere kapı açar.

3. Kurtarıcı Reçete: Hadd-i Evsat (Orta Yol)

İfrat ve tefrit kelepçelerini kıracak yegâne güç; Belâgat, Mantık ve Hikmet ile yoğrulmuş olan “Felsefe-i Şeriat“tır.

• Hayr-ı Kesîr Sırrı: Hikmet (fen ve ilim), içinde cüz’î hatalar barındırsa da özünde “hayr-ı kesîr”dir.
• Kaide-i Altın: “Şerr-i cüz’î için hayr-ı kesîri terk etmek, şerr-i kesîri (büyük bir şerri) işlemek demektir.” Yani, fenlerdeki küçük yanlışlar sebebiyle büyük hakikat pınarlarını kapatmak, cehaletin karanlığına razı olmaktır.

4. Zamanın Hükmü: Eski ve Yeni Hikmet

Zaman dahi bir müfessirdir ve her zamanın bir hükmü vardır.

• Eski Hikmet (Yunan): Taklit ve cehaletin hâkim olduğu dönemde hurafesi çok olduğu için selef tarafından sakıncalı görülmüştür.
• Yeni Hikmet (Modern Bilim): Şimdiki hikmetin maddî ciheti hayırlı, marifeti (bilgisi) ise hürdür. Fenlerin ışığında Kur’an’ın mucizevî nizamını mütalaa etmek, imanı taklitten tahkike çıkarmanın yoludur.

Netice-i Kelâm: Hâtime bize ihtar eder ki: Zahirden hakikate geçmek; kâinat kitabındaki ilâhî sanatı, şeriatın nurlu mizânıyla ve Hüsn-ü Mücerred terazisiyle tartmakla mümkündür. Mecaz, hakikatin hizmetkârı olarak kalmalı; asla asıl maksat olan hakikatin yerine geçirilmemelidir. Mantık ve belâgat rehber edilmezse, ifrat (Bâtıniyyun) ve tefrit (Zahiriyyun) vartalarına düşmek kaçınılmazdır.

ALTINCI MUKADDEME

Meselâ: Tefsirde mezkûr olan her bir emir, tefsirden olmak lâzım gelmez. İlim ilme kuvvet verir. Tahakküm etmemek şarttır.

Tefsirdeki her emrin (tarihî, fennî veya coğrafî malumatın) bizzat şeriatın veya Kur’an’ın asıl manası zannedilmesi bir hastalıktır. Tefsirde geçen tebeî (ikinci derecedeki) bir fenni hatayı bizzat şeriatın emri zanneden zahirperest dostlar, “Bunu kabul etmeyen Müslüman değildir” diyerek ifrata düştüğü gibi; tefsirdeki o küçük beşerî noksanı bahane eden hodgam düşmanlar, “Şeriat veya tefsir yanlıştır” diyerek tefrite sapar ve asıl hakikati inkâr eder.

Bu hastalığın yegâne çaresi, ilimler arasında bir mizan-ı adalet kurmak ve her ilmi kendi rütbe-i nisbetinde tavzif etmek ve akide gibi asıl ilimleri %99 rütbesinde birer kumandan, tıp ve hendese gibi yardımcı fenleri ise %1 rütbesinde birer hizmetkâr ve mütemmim unsur olarak doğru konumlandırmaktır. Şöyle müsellemattandır ki, bir fende mahir olanın başka fende âmî ve tufeylî kalabileceğini bilerek saati saatçiye, tefsiri ise müfessire teslim etmek ve her bir ihtiyacı o işin mütehassısına havale eden taksim-i a’mâl kanunuyla amel etmek dimağları bu cehennem-i cehlden kurtaracak yegâne yoldur.

Netice-i kelâm; tefsir ve şeriat mukaddes birer cevher, onlar üzerine yazılan kitaplar ise elmaslar yanında kıymetsiz parçaların da bulunabileceği geniş bir dükkân olduğundan, hakikat sarrafı olan nekkad-ı hakikat, kitabın içindeki tebeî malumatta zekât ölçüsüne riayet edip nâkile itab etmeden asıl cevher olan şeriatın parlayan yıldızlarına nazar etmelidir.

1. Asıl ve Misal Münasebeti: “Meselâ”nın Sırrı

Altıncı Mukaddeme, tefsir ilminin hudutlarını ve ilimlerin birbirleriyle olan münasebet-i rütbesini tayin eden muazzam bir usul mizanıdır. Bu mukaddeme, doğrudan “Meselâ” kelimesiyle söze başlar ki; bu kelime basit bir misal değil, hariçte ve kâinatta cari olan kanunların birer “aks-i misalîsi” (yansıması) hükmündedir.

Kâinat, Ezelî ve mücerret hakikatlerin birer “aks-i misalîsi” ve aynasıdır. Akıl, o soyut hakikatleri doğrudan kavrayamadığı için, kâinat dükkânından getirilen somut misafirleri (meselâları) ağırlamaya muhtaçtır. Eğer bu misaller (maddi ilimler ve fenler) ortadan kaldırılırsa, insanın hakikatle olan “ukde-i hayatiyesi” yani hayat bağı kopar ve soyut hakikatler zihinde yer bulamaz.

2. İlimlerin Tesanüdü ve Tahakküm Yasağı

İlimlerin Birbirine Kuvvet Vermesi: Bir fende uzman olan kişi, başka bir fende halktan biri (âmi) sayılabilir. Meselâ, hendesede (mühendislik) mahir olan bir zât, tıp sahasında söz sahibi olamaz.

• İlimler birbirine efendi değil, ancak birbirinin elini tutan birer hizmetkârdır. “İlim ilme kuvvet verir, tahakküm etmemek şarttır.”
• Eğer manevî ilimler maddî ilimleri tahakküm altına alıp dışlarsa, hayat sükût eder.
• Eğer maddî ilimler maneviyatı dışlayıp asıl amaç haline gelirse, uhrevî hayat harab olur.
• Denge ise şudur: %99 asıl (imanî ilimler), %1 ise o asla hizmet eden ve parlayan bir ziynet hükmündeki fenni malumattır.

3. Umuma El Atmak: “Umuma el atmak, umumu terk etmek demektir”.

• Bir insan aynı anda pek çok fende derinlemesine uzman (meleke sahibi) olamaz; çünkü her fen bir ömür ister. Ancak “Ferîd” makamındaki zâtlar birkaç fende mütehassıs olabilir.
• Bir fende meleke sahibi olmak, o fennin ruhuyla boyanmaktır.
• Hakaik-i tarihiye şahittir ki; bir şahıs her fende aynı anda mütehassıs olamaz. “Umuma el atmak, umumu terk etmek demektir.” malumat-ı perişaneye sebebiyet verir. Her şeye yetişmeye çalışan, hiçbirinde derinleşemez ve zihninde “suret-i acibe” denilen ucube manalar teşekkül eder. Doğru yol; bir fenni esas tutup, diğer malumatları o ana havuzu besleyen “su yolları” (avzen) hükmünde çalıştırmaktır.

4. Tefsir Kitaplarındaki “Zekat” Ölçüsü

Bedîüzzaman Hazretleri, bir tefsir veya şeriat kitabında yer alan her bilginin bizzat “tefsir” olmadığını vurgular.

• Tufeylî Bilgiler: Tefsir kitaplarına giren coğrafya, tarih veya fen gibi meseleler o kitabın asli cüzü değil, manayı güçlendiren yardımcı unsurlardır.
• Zekat Oranı: Bir fende yazılan kitapta, o ilmin dışındaki bilgiler ancak “zekat” (kırkta bir) oranında bulunmalıdır. Eğer yardımcı bilgiler ana konuyu aşarsa, kitabın asıl maksadı dağılır.
• Zahirperestler (İfrat): Kitaptaki her yardımcı fenni bilgiyi bizzat şeriatın emri zannedip, aksini söyleyeni tekfir ederler.
• Mugalatacılar (Tefrit): Kitaptaki beşerî bir fenni hatayı bahane edip tefsiri ve şeriatı inkâr ederler.

5. “Nâkile İtab Yoktur” Kaidesi

Bir müfessir veya fakih, ancak kendi uzmanlık alanı olan şeriat ve tefsir hükümlerinde delil (hüccet) kabul edilir.

• Nakil Kusuru: Eğer bir müfessir, kitabında uzmanı olmadığı bir fenne dair (örneğin coğrafi bir konum) yanlış bir bilgi naklederse, bu onun tefsirdeki yetkinliğine zarar vermez. Çünkü o, bu noktada sadece bir nakledicidir ve “Nâkile itab yoktur” (Nakledene kusur bulunmaz). Bir fende sözü delil olanın, her fende sözünün delil olması gerekmez.

6. Taksim-ül A’mal (İş Bölümü)

Kemalât sarayına giden yol, iş bölümünden (taksimü’l-a’mâl) geçer. Saati bozulanın terziye gitmesi ne kadar “yuha” denilecek bir eblehlik ise; her fenni müfessirden, her dinî hakikati fenciden beklemek de o derece akıl dışıdır. Her hacet, o sanatın mütehassısına götürülmelidir.

• Şeriat-ı Fıtriye: Cenab-ı Hak, insanın mahiyetine ektiği istidatlarla fenlerin ve sanayinin gelişmesini istemiştir. Bu fıtri şeriata (taksim-ül a’mal kanununa) uymamak, “cehennem-i cehl” (cehalet cehennemi) ile cezalandırılmaya sebep olur.
• Medreselerin Durumu: Medreselerin gerilemesinin bir sebebi de, ilimlerin rütbelerinin karıştırılması ve uzmanlığın ihmal edilmesidir.

Hülâsa: İlimler birbirine omuz vermeli, rütbeler doğru tayin edilmeli ve her hakikat kendi uzmanının terazisinde tartılmalıdır. Ancak o zaman “hayse beyse”den (karmaşadan) kurtulup saadet-saray-ı kemalâta dâhil olunabilir. Altıncı Mukaddeme, dimağları karmaşadan kurtararak her şeyi kendi mütehassısına teslim etmeyi (saati saatçiye, tefsiri müfessire) ve her ilmi kendi rütbesinde tavzif etmeyi ders veren bir reçete-i hikmettir.

Hâtime

Hâtime kısmı, tefsir ilminin hudutlarını tayin eden, mariz dimağlardaki şüpheleri izale eden sarsılmaz bir usul süzgeci ve mizan-ı hakikattir.

• Tefsir Başka, Kitap Başkadır: Tefsir ve şeriat mukaddes birer cevher iken, onlar üzerine yazılan kitaplar içinde her çeşit malumatın bulunduğu bir dükkân gibidir. Bir gayrimüslimin sadece mescide girmesiyle Müslüman sayılmayacağı gibi; tefsir veya şeriat kitaplarına coğrafya veya tarih mes’elelerinin girmesi de o meseleleri tefsir veya şeriat yapmaz.
• İhtisas ve Nâkile İtab Yoktur: Bir müfessir veya fakih, ancak kendi uzmanlık alanı olan şeriat ve tefsir hükümlerinde sözü hüccettir. Tefsire giren fennî meselelerde ise o zât sadece bir nâkildir ve bu sahadaki hataları için ona itiraz edilemez. Bir fende mahir olanın her sahada sözünü doğru kabul etmek, ilahî bir kanun olan taksim-ül mehasin (güzelliklerin taksimi) düsturuna aykırıdır.
• Mantıkça müsellemdir ki, bir hüküm mevzu (konu) ile mahmul (yüklem) arasındaki ilişkiyi sadece belirli bir cihetle (vechün-mâ) kurar. Mesela; Kur’ân’ın dünyayı bir “döşek” kılması, insanın yaşamasına uygun yaratılması cihetindendir. Dünyanın yuvarlaklığı veya dönüş hızı gibi teknik ayrıntılar (teşrihat) tefsirin değil, fenlerin işidir; bu detaylardaki değişim ayetin asıl manevî hükmüne zarar vermez.
• Delalât-ı Selâse ve Beyzavî Tefsiri: Tefsir-i Beyzavî’de geçen “beyne’s-sadefeyn” âyeti mantıken âmm (genel) bir ifadedir. Bu genel ifade, ne mutabakat, ne tazammun, ne de iltizam yoluyla sadece Ermeniye veya Azerbaycan dağlarını kastediyor denilemez. Bu dağlar âyetin manasına sadece birer mâsadak olabilirler. Âyeti tek bir mekana hapsetmek, ezelî kelâmın genişliğini sınırlayan bir mantıksızlıktır.
• Asıl Hakikatler: Tefsirin ve şeriatın asıl hakikatleri yıldızlar gibi parlamaktadır; bunlar ezelî bir hakikatten çıkmış, ilahî bir gaye ile hikmetle tartılmış ve neticesi itibarıyla adaletle hak olarak hakka yönelmiş gerçeklerdir. Şüpheli görünen noktalar genellikle “cerbezeli zihinlerin” kendi kuruntularını bu hakikatlere karıştırmasından doğar.

YEDİNCİ MUKADDEME

Mübalağa ihtilalcidir.

Mübalağanın, hakikati bozarak ihtilal çıkarması bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise ölçülü söz, hakikate sadakattır. Üstad Hazretleri, mu’terizlere “İnsaf edin, muhakeme edin”, ulemaya ise “Mübalağa etmeyin, şeriatın sikkesine kanaat edin” diyerek her iki tarafı da tedavi eder. İslam’ın elmas kılıcı, üzerindeki bu beşerî tozlar (mübalağa, mücazefe, muvazenesizlik) temizlendiğinde kendi zâti güzelliğiyle (Hüsn-ü Mücerred) parlamaya devam edecektir.

1. Mübalağanın Kaynağı: Beşerî Seciyeler

Mübalağa, insanın fıtratındaki üç temel meyil nedeniyle hayali hakikate karıştırmasından doğar:

• Meyl-üt Tezeyyüd: Lezzet alınan şeyi artırma arzusu.
• Meyl-ül Mücazefe: Vasfedilen şeyi ölçüsüzce övme veya yerme.
• Meyl-ül Mübalağa: Hikaye edilen olayı abartarak anlatma.

Bu seciyeler terbiye edilmezse; iyilik yapılmak istenirken fenalık edilir; ıslah niyeti fesadı, medih ise zemmi (yermeyi) netice verir, kişinin bir şeyi överken aslında onun gerçek kıymetini düşürmesine, methederken zemmetmesine yol açar.

2. Mübalağanın Hakikate Zararları

İlahî Sanata Müdahale: Mübalağa, Cenab-ı Hakk’ın ilim, irade ve kudretiyle en uygun şekilde yarattığı varoluşu yetersiz görmek ve ona ekleme yapmaya çalışmaktır. Bu yönüyle mübalağa, “kudrete bir iftiradır” ve tevhide halel getirir.

Dengeyi (Muvazeneyi) Bozması: Mübalağa ile iyilik yapılmak istenirken fenalık edilir; ıslah niyeti fesadı, güzelleştirme çabası ise çirkinliği netice verir.

3. Dindeki Rütbe Hatası: 

• Küçüğü Büyütmek Büyüğü Küçültür: Ayakta idrar yapmayı (bevl) zina derecesinde göstermek veya bir dirhem sadakayı hacca denk tutmak, aslında küçük olanı büyütmez, aksine büyük olan haccın kıymetini ve zinanın dehşetini düşürür.
• Mu’cizelerin Husufu (Büyüğün Küçültülmesi): Güneş gibi parlak bir mucize olan İnşikak-ı Kamer’e (Ay’ın bölünmesi), “Ay peygamberin cebine girdi” gibi asılsız mübalağalar eklemek, o muazzam bürhanı zor görülen Süha Yıldızı gibi gizli hale getirir ve inkârcılara bahane verir.

4. Tedavi Reçetesi: Kanaat ve Hikmet

Hastalığın yegâne şifası, her şeyin ilahi kudret tarafından belirlenen kıymetine kanaat etmek ve mücazefe ile sınırlara tecavüz etmemektir.

5. Fabrika ve “Latif Çark” Temsili

Din, gayet muntazam ve cesim bir fabrika veya makineye benzetilir:

• Dinin maksadları (makasıd) elmas, altın, gümüş ve demir gibi farklı rütbelere sahiptir; kimi hayale, kimi vicdana, kimi “sırrın sırrına” hitap eder.
• Bu sistemi tanımayan “acemi bir adam”, fabrikadaki küçük ama latif bir çarkı (bir şer’î hükmü) kendi sathî nazarına göre büyük çarklara uygun görmeyip değiştirmeye kalkarsa bütün fabrikayı hercümerç eder.

6. Vaizlerin Sıfatı ve Ulema-i Sû’: 

Vaizlerin hem hakim (hikmetli) hem de muhakemeli olması gerekir.

Ulema-i sû’ (kötü âlimler), muvazenesizlik ve zahirperestlik ile hakikatin üzerini örten kişilerdir. Bu kişiler kendi hatalarını veya eksiklerini örtmek için yanlışlarını dine, hadislere, büyük zatlara veya kadere isnat ederek kendilerini temize çıkarmaya (teberri-i nefs) çalışırlar. Bir vaiz, zecr-i şer’î (şeriatın yasağı) ile yetinmeyip çirkin mübalağalara kaçarak “sadîk-ı ahmak” (ahmak dost) olup dine düşmanlarından daha fazla zarar verebilir.

Hâtime

Üstad Hazretleri Hâtimede İslamiyet’i yanlış temsil edenlerin hataları ile bu hatalara bakarak dini tenkit edenlerin düştüğü “insafsızlığı” izah etmektedir.

Hâtime’nin temel mesajlarını şu başlıklar altında özetleyebiliriz:

1. Tenkitçilere Çağrı ve Muhakeme Daveti

Üstad Hazretleri, İslam’ı dışarıdan ve yüzeysel bir bakışla (nazar-ı sathî) eleştirenlere seslenerek onları muhakemeli olmaya davet eder. Tenkitçilerin dayandığı “bahanelerin” kaynağı İslâm’ın aslı değil, onu yanlış ve dengesiz şekilde sunan “ulema-i sû”dur (kötü/dengesiz âlimler). Bu kişilerin muvazenesizlikleri ve sadece dış görünüşe takılıp kalmaları (zahirperestlik), hakikat güneşinin önünde birer perde (hicap) oluşturmaktadır.

2. Hakikatin Safiyeti: “Nurdan Zulmet Gelmez”

Hâtime, İslam hakikatlerinin semadaki parlak yıldızlar (necm-i münir) gibi sarsılmaz deliller olduğunu vurgular. Eğer birisi İslam’da karanlık görüyorsa, bu karanlık İslam’dan değil, kişinin kendi bakışındaki veya aynasındaki kirlilikten kaynaklanmaktadır. 

3. Hubb-u Nefis, Tarafdar-ı Nefis ve Teberri-i Nefis

İnsanların nefis sevgisi, enaniyet ve acizlikten dolayı kendi hatalarını üstlenmek yerine bunları başka yerlere isnat etme meylini teşhis eder. Hatalı söz veya fiillerini; büyük zatlara, muteber kitaplara, hatta dine, hadislere ve kadere yıkarak kendilerini temize çıkarmaya (teberri-i nefs) çalışırlar. Oysa hakikat müstağnidir ve beşerin bu tür yanlış isnatlarından etkilenmez.

4. “Ey Mu’teriz Ağa!” İkazı

Üstad Hazretleri, haksız itiraz sahiplerini iki şeye benzeterek uyarır:

• Ağlamak isteyen çocuk: Her şeyi şikayet konusu yapar.
• İntikam isteyen kinedar düşman: İslam’a leke sürmek için bahane arar.

Bediüzzaman, bu kişilerin kendi nefislerinin “ağalığından” kurtulup, zihinlerindeki şebekeyi (doğru düşünme sistemini) mukaddemelerdeki esaslarla yeniden kurmalarını ihtar eder.

5. Müslüman ile İslâmiyet Arasındaki Ayrım

Bir Müslüman’ın yaptığı her hata veya sergilediği her kötü davranış İslâm’ın emri değildir. Kişisel kusurları veya yanlış anlamaları (sû-i tefehhüm) bahane ederek İslâm’a leke sürmek büyük bir insafsızlıktır.

6. Hayat ve Tevhid Dengesi

Mübalağa sadece dini meselelerde değil, hayatın her alanında (eş, çocuk, iş) nesnelere haddinden fazla değer vererek onları “mana-i ismiyle” sevmek şeklinde de tezahür eder. Bu durum, o küçük çarkların (dünyevi işlerin) gözde büyüyerek büyük çarklara (imani hakikatlere) hizmet etmesine engel olmasına ve hayattaki tevhid dengesinin bozulmasına neden olur.

Hülâsa; Yedinci Mukaddeme’nin Hâtimesi, her dinî temsilcinin hatasını İslâm’a mal etmemeyi ve İslâm’ın parlak hakikatlerini, beşerî temsilcilerin muvazenesizliklerinden tecrit ederek görmeyi ders veren bir insaf mizanıdır. Yedinci Mukaddeme, dimağları mübalağa tozundan temizleyerek her hakikati Allah’ın takdir ettiği rütbede görmeyi ve her şeyi kendi sikke-i itibarı ile okumayı ders veren muazzam bir zihin şebekesi ve usul mizanıdır.

SEKİZİNCİ MUKADDEME

Hem de şu gelen mukaddeme,

• Her kemâli mahveden ye’si öldürür.
• Ve her bir saadetin mayesi olan ümidi hayatlandırır.
• Ve mazî başkalara ve istikbal bize olacağına beşaret verir.

Ye’sin kemâli mahvetmesi bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise ümidi hayatlandırmak, mazîyi başkalarına, istikbali bize müjdelemektir.

1. Ye’si Öldürmek ve Ümidi Hayatlandırmak

Sekizinci Mukaddeme, her türlü kemali mahveden ye’si öldürmeyi ve her türlü saadetin mayası olan ümidi hayatlandırmayı temel hedef olarak belirler. Üstad Hazretleri, ye’si toplumların ve bireylerin çalışma azmini kıran, onları manen zehirleyen ve atalete sevk eden dehşetli bir “seratan” (kanser) hastalığı olarak nitelendirir. İnsan iradesinin (irade-i cüz’iye) geleceği kuşatmaktaki acziyetine karşılık, İlahi İrade’ye dayanan ezelî beyanlar zamanın sınırlarını aşarak müminin dünyasında sarsılmaz bir ümit ve beşaret inşa eder.

2. İnsandaki Müdebbir-i Galib Kuvvetler ve Fikrî Tekamül Esas Alınarak Yapılan Zaman Tasnifi

Mazi Derelerinden, Hal Sahralarından, İstikbal Dağlarına

• Asr-ı Saadet ve Selef Dönemi: İlk üç asır, hak, bürhan, akıl ve meşveretin hüküm sürdüğü “mümtaz ve serfiraz” bir kemal devridir.
• Mazi (Hicri 5 – 12. Asırlar): “Mekteb-i hissiyat” olarak adlandırılan bu dönemde fikirler henüz aydınlanmadığı için hissiyat, müyûlât (meyiller), kuvvet ve hevâ akla galip gelmiştir. Bu durum, her emirde bir derece istibdat, tahakküm ve “şahsiyat ve ihtilafat” meydanını netice vermiştir.
• Müstakbel (Hicri 12. Asır ve Sonrası): “Medrese-i efkâr” (fikirler okulu) dönemidir. Bu devirde aydınlanmış fikirler (münevver efkâr) karanlık hevesleri dizginleyecek ve kaba kuvvetin yerini hukuk-u umumiye (genel hukuk) ve adalet alacaktır.

3. Mazi ve Müstakbelde İnsanı ve Toplumu Yöneten Temel İtici Güçlerin Karşılaştırılması

4. İnsanda Müdebbir-i Galib Oan durumların Mazi ve Müstakbel Evladları Üzerindeki Fiili Yansıması

Mazi Evladları: Gayr-ı münevver olan aklın hakim olduğu teslim ve itaatin esas alındığı ebna-yı mazide ahlâklar safi ve hissiyatlar halis olduğu için irşad için iknaiyat-ı hitabiye kâfi idi. Zira hissiyatı okşayan ve müyulata tesir ettiren, müddeayı müzeyyene ve şaşaalandırmak veyahut hâile veya kuvve-i belâgatla hayale me’nus kılmak, bürhanın yerini tutar idi. Bu da ikna hitabı kuvvetli şahsiyetlerin hakimiyetlerini ortaya çıktı ve birbirine zıt olan kuvvetlerin ihtilafını netice verdi. Zira kuvvetli olan gayra tefevvük etmeye meyleder. Bu meyil garazı netice verir. Garaz hissinden husumet doğar.

Müstakbel Evladları: Bir derece münevver olan aklın hâkim olduğu meyl-i taharri-i hakikat ve aşk-ı hak ve menfaat-ı umumiyeyi menfaat-ı şahsiyeye tercih ve meyl-i insaniyetkârane esas alınan ebna-yı müstakbelde efkâr ve akıl ve hak ve hikmet; heves ve şehvetle muzlim hissiyata galebe edecek. Bu da hukuk-u umumiye ve insaniyet-i kübra olan İslâmiyetin hüküm ferma olmasını netice verecektir.

5. Mazi Ülkesinin Seyyiatları

• İstibdad ve tahakkümün mesalik ve mezahibde ikamesi taassub veya tadlil-i gayr veya safsata ile mümkündü.
• Meslek-i gayra husumete, kendi mesleğine iltizam ve muhabbetten daha ziyade ihtimam olunur idi. 
• Keşf-i hakikata mani olan iltizam ve taassub ve tarafdarlığın müdahaleleri idi.

Bu seyyiatların neticesi:

• “Gayr-ı Münevver Efkâr”ın Hissiyata Hizmetkâr Edilmesi
• Kuvvetin Hakka Galebesi ve İstibdad
• Bürhanın Yerini Alan Süslü Hitabet (Safsata)
• Taassubun Metanete, Garazın Hamiyete Galebesi
• Şahsiyat ve İhtilafat Meydanı:

Hülasa; mazi devrinde akıl yerine basarın (zahiri görüşün), hak yerine kuvvetin ve hikmet yerine baskıcı otoritenin geçmesi; “insaniyet”in hakiki manada tecelli etmesine mani olarak İslâmiyet güneşini evham ve hayalât bulutları altında bırakmıştır.

6. Müstakbeldeki Saltanat-ı Efkarın Haseneleri

Fennin himmetiyle, zaman-ı halde filcümle, inşâallah istikbalde bitamamihi hükümferma

• kuvvete bedel hak
• ve safsataya bedel bürhan
• ve tab’a bedel akıl
• ve hevaya bedel hüda
• ve taassuba bedel metanet
• ve garaza bedel hamiyet
• ve müyulat-ı nefsaniyeye bedel temayülat-ı ukûl
• ve hissiyata bedel efkâr olacaklardır.

Saltanat-ı efkârın icra-yı hasenesindendir ki: Hakaik-i İslâmiyetin güneşi, evham ve hayalât bulutlarından kurtulmuş, her yeri tenvire başlamıştır. 

Meşveret-i efkârın mehasinleri şunlardır:

• Hakikatin Bâtıl Tarafından Perdelenmesini Önlemek
• Şahsi Kusur ve Taassubun Aşılması
• Umumî Emniyet ve İtimadı Kazanmak (Kefalet-i Zımniye)
• İstibdadın ve “Rey-i Vahid”in İptali
• Sosyal Uyum ve Teavün-ü Fıtrî (Fıtri Yardımlaşma)

Hülasa; meşveret-i efkâr, ilmi ve sosyal hayatın “saadet-saray-ı kemalât”a ulaşmasını sağlayan, fikirleri hurafelerden ve şahsi baskılardan kurtarıp hakikate rabteden nurlu bir usuldür.

7. Hal (Şimdiki zamanın), lisan-ı hal ile bize beşareti

• Hakikatin bir kanuniyet olarak mazi derelerinde gizlendiğini ancak artık zuhur etmeye başladığı
• Hakikat hem afakî (dehri/zamanı) hem de enfüsi (beşer tabiatını) kapsayacak şekilde kıyamete kadar hâkim olacağı
• İnsaniyet-i suğra denilen mehasin-i medeniyetin insaniyet-i kübra olan İslâmiyet’e hizmete mukaddeme olduğu

8. İstikbalde hâkim dinin İslâmiyet olacağı beşareti

İstikbalde teslis içinde tevhidi arayanların mağlub ve münhezim olacaktır. Zira Nasara ve emsali, aklı azl ve bürhanı tard ve ruhbanı taklid etmektedir.

İslâmiyet’in saf ve halis tevhid inancını, akl-ı selim kabul edecektir. Zira

• İslamiyet doğrudan doğruya sarsılmaz ve değişmez hakikatler üzerine bina edilmiştir.
• İslamiyet dâvâlarını “seyf-i bürhan” (delil kılıcı) ile kuşanmış olarak sunmuştur.
• İslamiyet aklı azletmek yerine, onu vahiyle barıştırarak sürekli istişareye ve düşünmeye (tefekkür) davet etmiştir.
• İslamiyet hayal ve evham üzerinde değil, bizzat hakikatın kendi tahtı üzerinde hüküm sürmüştür.
• İslamiyet ezelden ebede uzanan kâinat kanunlarının ve “hikmet-i ezeliye”nin düsturlarıyla tam bir uyum içinde bulunmuştur.
• İslâmiyet kâinatta hüküm süren nizam, mizan (ölçü), iktisat, temizlik ve yardımlaşma gibi ezelî hikmetin düsturlarını tâbilerine tatbik ettirmiştir.

9. Kur’anın daveti

Kur’anın zihnî tekamül sürecinde nev’-i beşeri körü körüne bir kabule değil, kendi vicdan ve aklıyla bulmaya davet etmesi dinin temelinin “tahkik” üzerine kurulu olduğunu gösterir.

Üstad Hazretleri Kur’ân’ın muhatap aldığı insan mahiyetini ve zihnî tekâmül sürecini Arapça İstişhadlardaki basit bir bakıştan (nazar) başlayıp; derin düşünme (tedebbür), hatırlama (tezekkür), bilinçlenme (şuur), akıl yürütme (taakkul, kesin bilgiye ulaşma (taallüm) ve nihayetinde ibret alma (Fe’tebirû) silsilesini takip ederek açıklar.

Hâtime

Üstad Hazretleri hâtimede, bir silsile-i meratip (dereceleme) takib ederek zihni maddeden manaya doğru bir yolculuğa çıkarır:

• Ey akıl sahipleri, ibret alınız. 
• Zahirden hakikate ubûr ediniz.
• Hakikat var ve sizi bekliyor.
• Fakat gördüğünüz vakit hakikatı tağyir edip incitmeyiniz.

DOKUZUNCU MUKADDEME

Ukûl-ü selime yanında muhakkaktır ki: Hilkatte hayır asıl, şer ise tebaîdir. Hayır küllî, şer cüz’îdir.

Şerrin, hayırla eşit sanılması bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise hayrın asıl, şerrin tali olduğunu kabul etmektir.

ONUNCU MUKADDEME

Bir kelâmda, her fehme gelen şeylerde mütekellim muahaze olunmaz.

Bir kelâmda her fehme gelen şeyden dolayı mütekellimin sorumlu tutulması bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise mütekellimi, niyet ve maksada göre değerlendirmektir.

ONBİRİNCİ MUKADDEME

Kelâm-ı vâhidde ahkâm-ı müteaddide olabilir. Bir sadef, çok cevahiri tazammun edebilir. Zevil-elbabca mukarrerdir: Kaziye-i vâhide, müteaddid kazayâyı tazammun eder.

Tek bir sözde çok hükmün olabileceğinin anlaşılamaması bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise kelâmın çok cevheri barındırabileceğini kabul etmektir.

ONİKİNCİ MUKADDEME

Lübbü bulmayan, kısır ile meşgul olur. Hakikatı tanımayan hayalâta sapar. Sırat-ı müstakimi göremeyen, ifrat ve tefrite düşer. Muvazenesiz ve mizansız olan çok aldanır, aldatır.

Lübbü bulamayanın kısırla uğraşması; hakikati tanımayanın hayalâta sapması; muvazeneyi kaybedenin ifrat ve tefrite düşmesi bir hastalıktır. Hastalık teşhis edildi. Bunun tedavisi ise hakikati, dengeyi ve muvazeneyi bulmak; ifrat ve tefritten uzak durmaktır.

İKİNCİ MAKALE

UNSUR-UL BELÂGAT

…..

ÜÇÜNCÜ MAKALE

UNSUR-UL AKÎDE

…..

Mücmel Muhakemat yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

Gazze gibi yakıcı bir insanî imtihan, Nur Talebeleri için “öncelik–usûl–tesir” dengesini yeniden yoklamayı zarurî kılıyor. Risale-i Nur’un omurgası hükmünde olan ana esasatı burada berrak bir istikamet gösterir:

“Bizim vazifemiz müsbet hareket etmektir. Menfî hareket değildir…” ve “Bizler âsâyişi muhafazayı netice veren müsbet iman hizmeti içindeyiz.”

(Emirdağ Lâhikası / Kastamonu Lâhikası)

Bu iki ölçü, dilde sükûneti, yöntemde meşruiyeti, amelde emniyet ve tesiri merkeze alır. Aynı zamanda belâgatin kalbindeki muktezâ-yı hâl ilkesine tam mutabıktır: devir, zemîn, makam ve muhatap neyi gerektiriyorsa söz ve tavır oraya yönelir. Dönemin en büyük yarası iman zafiyeti ve asayiş kırılganlığı ise, hitabın merkezi de buna göre tayin edilir; geniş dairenin gürültüsüne kapılmak yerine, yakın dairenin ıslahına yoğunlaşılır.

I. Dünyaya Bakışın Mihveri: “Din İçin Dünya” ve Hâle Uygunluk

Risale-i Nur dünyayı gayenin kendisi değil, gayeye vasıta olarak konumlar:

“Dünya bir misafirhanedir.”

(Sözler)

Kıymetini dine ve âhirete vesile oluşundan alır:

“Biz dini severiz. Dünyayı da yine din için severiz.”

(Hutbe-i Şâmiye)

Bu düstur, dünyevî meşguliyetlerin değerini niyete, usûle ve neticeye bağlar. Gazze’ye bakan çizgi de bu pencereden açıktır: fiilî yardım, adalet ve şefkatin dünyada tecessüm eden yüzüdür; iman hizmetinin zıddı değil, onunla tevafuk eden bir tamamlayıcıdır. Üstadın çerçevesi gayeyi sabit, vasıtayı hâle uygun tutar:

“Amelinizde rızâ-yı İlâhî olmalı.”

(İhlâs Risalesi)

Yani niyette rızâ, dilde sükûnet ve hakkaniyet, yöntemde şiddetsizlik ve meşruiyet, icrada ise şeffaflık ve süreklilik.

II. Siyaset Meselesi: Red ve Kabulün İnce Çizgisi—Cezâlet ve Selâset

Üstad siyasete dair çizgiyi iki kısa cümleyle tayin eder:

“Bizim vazifemiz müsbet hareket etmektir. Menfî hareket değildir…” ve “…âsâyişi muhafazayı netice veren müsbet iman hizmeti…”

(Emirdağ / Kastamonu Lâhikası)

Esas olan, öfke yerine sükûneti, dayatma yerine iknayı, gösteriş yerine ihlâsı koymaktır. “Biz hizmetle mükellefiz; neticeler Cenâb-ı Hakk’a aittir.”

(Emirdağ Lâhikası)

ikazı, netice baskısını değil vazife şuurunu büyütür. Yöntem tarafında da ölçü nettir:

“Dahildeki hareket, mânevî tahribata karşı mânevî hizmettir.”

(Kastamonu Lâhikası)

Gazze bağlamında bunun manası açıktır: kavgacı partizanlık, hizmetin nurunu gölgeler; insanî–ahlâkî vazife ise onu görünür kılar. Bu çizgi belâgatin cezâlet ve selâsetini korur; kalbi ısıtan bir şefkat ve adalet dili doğurur.

III. Üstad’ın Mektupları: İlkesel Mesafe, İlkesel Temas—Muhatap Ayarı

Bediüzzaman’ın devlet ricaline, resmî makamlara ve dinî/ruhanî mercilere yazdığı mektuplar, partizanlığa sapmadan ilke ve hukuk üzerinden muhataba ulaşmanın mümkün olduğunu gösterir. Emirdağ Lâhikası’ndaki “Heyet-i Vekile ve Milletvekilleri Riyasetine” maruzatta “Otuz senedir siyasetten çekildiğim halde…” ifadesiyle siyaset-üstü konum beyan edilir; akabinde takibatın adalet ve asayişle bağdaşmadığı sükûnetle anlatılır. Emniyet ve Dâhiliye yazışmalarında Nur Talebelerinin asayişe sadakati ısrarla vurgulanır; “resmî değil, hakikî ve ciddî görüşme” talebiyle meşrû kanallar gösterilir. Reisicumhur Celâl Bayar’a ve Başvekil Adnan Menderes’e mektuplarda din–vicdan hürriyeti, adalet ve asayiş lehine dualı ama net bir üslup kullanılır; faydalı işte takdir, zararlı olanda ikaz esası gözetilir. Maarif Vekili Tevfik İleri’ye sunulan Medresetü’z-Zehra teklifi yıkıcı değil yapıcı bir vizyonu; Diyanet’le mektuplaşmalar kurumsal meşruiyet ve şeffaf prosedür hassasiyetini; Vatikan’a ulaşan eser ise ruhanî nezaket ve evrensel diyalog imkânını gösterir. Bütün bu muhatap ayarı, “siyasete girmek” değil; siyaseti gaye kılmadan muktezâ-yı hâle uygun bir dil ve yöntemle müsbet hareket etmenin tatbikatıdır.

IV. Gazze’ye Tatbik: İlke ile Eylemin Bütünlüğü

Gazze bağlamında belâgat yalnızca sözle değil, tavrın ve hâlin belâgatiyle de gerçekleşir. Niyet rızâ-yı İlâhîde sabit kaldığında, dilde sükûnet ve hakkaniyet benimsendiğinde, yöntem şiddetsiz ve hukukî seyrettiğinde, icraat şeffaf ve devamlı bir çizgiye oturduğunda, hâli vakti yerinde olanların yapacağı fiilî yardımlar da iman hizmetinin tamamlayıcısı hâline gelir. “Müsbet hareket; şefkatle, sabırla ve asayişe riayetle olur.” prensibi, hak ve hukuk zemininde barışçıl savunuculuğu dışlamak değil, onu doğru dil, doğru kanal ve doğru usûl içinde tutmaktır. Böyle yürüyen bir çizgi, diğer cemaat ve cemiyetler nezdinde ihtiramı artırır, uhuvveti besler ve Risale-i Nur hizmetinin nuruna gölge düşürmez.

V. Dikkatin İktisadı ve “Radyoyu Dinlememe”: İcâzın Gücü

Belâgatin bir vechesi de istitradı terk edip icâzla yetinmektir.

“Ömür sermayesi az, lüzumlu işler pek çoktur”

(Meyve Risalesi, 4. Mesele)

düsturu, dikkatin iktisadını emreder. Bu pencereden “radyoyu büsbütün dinlememe” tercihi, dönemin dalgalı propaganda gündemine kapılmadan mesajın safiyetini koruyan ve tesirini artıran bir ihtiyat ve belâgat stratejisi olarak anlaşılmalıdır. Üstad’ın

“Siyasetin fena neticelerinden ürktüm…” ve “Euzubillah mine’ş-şeytân ve’s-siyâse diyerek siyasetten çekildim.”

(Mektubat / Lâhikalar)

beyanı, hâlin çağrısına uygun bir suskunluğun ve mesafenin nasıl hikmet taşıyabileceğini gösterir. Bu tavır, Emirdağ Lâhikası’ndaki mektuplarla da çelişmez; bilakis onları tamamlar: geniş dairenin gürültüsünden uzak durulurken, Heyet-i Vekile’ye maruzat, Reisicumhur ve Başvekil’e hitaplar, Diyanet’le yazışmalar gibi seçici, meşrû ve hedefe dönük kanallar işletilir. Yani burada icâz ile müsbet hareket aynı çizgide buluşur: polemiğe değil faydaya, partizanlığa değil adalet ve asayişe hizmet eden sükûnetli temaslara kulak verilir.

VI. Vazife Taksimi: İstidat, İmkân, İmtihan—Mecra ve Muhatap Dengesi

Hizmetin fıtratı çeşitliliği ihtiva eder. Her Nur Talebesinden aynı tarz ve ölçüde davranış ve hareket beklenmez; istidatlar ve imkânlar mütefavittir.

“Bu zaman, şahsiyet ve enaniyet zamanı değil; cemaat zamanıdır.”

(Kastamonu Lâhikası)

düsturu iki dengeyi aynı anda ister: ana esaslar ve düsturlar sarsılmasın, fakat dine hizmet eden ve hayat-ı içtimaiyeye ve siyasiyeye bakan hizmetler ve vazifeler de atıl kalmasın. Tahkikî iman dersleri ve tebliğ, merkezin en merkezinde dururken, hayat-ı içtimaiye içinde bulunanlar konum ve imkânları nispetinde fiili ve vazifesi itibariyle geri durmamalıdır. Lâhikalardaki

“İhlâs, az ameli çokhükmüne geçirir”

(İhlâs Risalesi)

ölçüsü, “az ama daimî” amellerin değerininin önemini hatırlatır. Bir başka ölçü de böyledir:

“Kardeşler arasında uhuvveti zedeleyen tarafgirlikten kaçınınız.”

(Meyve Risalesi, 4. Mesele / Uhuvvet bahisleri)

Böylece kimisi hâssa hitabıyla –ders ve tebliğle– kalpleri tahkim eder; kimisi âmme hitabıyla –sahih bilgi ve hukuk temelli savunuculukla– zemini güçlendirir; kimisi de hayat-ı içtimaiyeye bakan vazifelerde –resmî izin, koordinasyon, tedarik–sevkiyat ve nakdî ve aynî gibi işlerde– somut katkı verir. Hepsinin ortak paydası müsbet hareket, hepsinin yönü rızâ-yı İlâhîdir.

VII. Uygulamanın Hâli: İlkeyi Hayata Dönüştürmek

Belâgatin üç direği birlikte ayakta tutulmalıdır. Makam–muhatap dengesi gözetilir; yani muktezâ-yı hâle uygun söz ve tavır seçilir. Maksada hizmet esası unutulmaz; gaye değişmez, vasıtalar hâle göre hikmetle ayarlanır. Lafız ve vasıta, cezâlet ve selâseti koruyacak biçimde seçilir; öfke değil sükûnet, gösteriş değil ihlâs, dayatma değil ikna tercih edilir. Bu zihnî omurga sahada gereksiz tekrarı ve dağınıklığı azaltır;

“Biz hizmetle mükellefiz; neticeler Cenâb-ı Hakk’a aittir”

(Emirdağ Lâhikası)

şuurunu diri tutar,

“Amelinizde rızâ-yı İlâhî olmalı”

(İhlâs Risalesi)

ölçüsünü her adımda taze kılar.

Sonuç: Belâgatin Üç Şartı—Makam, Maksat, Muhatap

Elhâsıl: Risale-i Nur’un çizgisi, Gazze gibi acil insanî meselelerde geri çekilmeyi değil, doğru yerden ve doğru usûlle yer almayı emreder.

“Bizim vazifemiz müsbet hareket etmektir” ve “Bizler âsâyişi muhafazayı netice veren müsbet iman hizmeti içindeyiz”

(Emirdağ / Kastamonu Lâhikası)

prensipleri,

“Biz dini severiz. Dünyayı da yine din için severiz”

(Hutbe-i Şâmiye)

ufkuyla birleştiğinde, iman hizmetinin omurgası sarsılmadan mazlumun meşru beklentisi karşılanır. Üstad’ın Heyet-i Vekile’den Reisicumhur’a, Başvekil’den Diyanet’e, Emniyet’ten Vatikan’a uzanan mektupları, partizanlığa düşmeden ilke ve hukuk üzerinden muhataba ulaşmanın mümkün olduğunu gösterir; bu örnek vaziyet bugün de muktezâ-yı hâli gözeten bir dil ve usûl çağrısı olarak konuşur. Herkes, bulunduğu yerden ve sahip olduğu imkânla; fakat ihlâs, itidal, asayiş ve belâgat çizgisinde aynı istikamete yürür. Böylece sözün nuru amel ile buluşur; şefkat ve adalet sahada tecessüm eder; ve nihayet, Lâhikalardan süzülen şu iki cümle bütün bu yolun hem özü hem nişanı olur:

“Amelinizde rızâ-yı İlâhî olmalı.” Ve “Biz hizmetle mükellefiz; neticeler Cenâb-ı Hakk’a aittir.”

20 Rebîu’l-Âhir 1447

Sedat

Gazze Meselesi ve Risale-i Nur Çizgisi yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

Cevap: Değerli Kardeşim, velâyet yolları Risale-i Nur’un beyanıyla iki ana cadde hâlinde görünür: tarikat yolu (velâyet-i suğrâ/vustâ mertebeleriyle seyr u sülûke dayanan çizgi) ve verâset-i nübüvvet yolu (velâyet-i kübrâ). İmâm-ı Rabbânî, velâyeti; suğrâ–vustâ–kübrâ diye üçe ayırır; burada velâyet-i kübrâ, “tasavvuf berzahına girmeden doğrudan doğruya hakikate yol açma”dır. Bu cadde-i kübrânın zirvesi Sahabe ve onların yolunu takip eden asfiyâdır:

“Halbuki, velâyet-i kübrâda bulunan, başta Hulefâ-i Erbaa olmak üzere Sahabeler ve hem başta Hamse-i Âl-i Abâ olarak Eimme-i Ehl-i Beyt ve hem başta Eimme-i Erbaa olarak Müçtehidîn ve Tâbiînden…”

Bu üstünlüğün temeli nübüvvet–velâyet mukayesesidir: “nübüvvetin velâyete nisbeti, güneşin ayn-ı zâtı ile, âyinelerde görülen güneşin misali gibidir”; bu yüzden “velâyet-i kübrâ olan veraset-i nübüvvet ve sıddıkıyet—ki Sahâbelerin velâyetidir—bir velî kazansa, yine saff-ı evvel olan Sahâbelerin makamına yetişmez.” Bu caddeyi taşıyan kuvvet, şahsî keramet değil, istikâmet–ihlâs– ile hizmet-i imaniye çizgisidir.

Risale-i Nur’un “dehşetli muannidlere karşı galibâne mukavemeti”, “sırr-ı ihlâstan hiçbir şeye âlet edilmemesinden” ve “keşf ve kerâmât-ı şahsiyeye ehemmiyet vermemesinden” gelir; “veraset-i Nübüvvet sırrıyla, yalnız iman nurlarını neşretmek ve ehl-i imanın imanlarını kurtarmaktır.” Bu bakımdan Nur talebesi “hizmet-i Nuriyeyi velâyet makamına tercih eder; keşf ve kerâmâtı aramaz… ‘Vazifemiz hizmettir, o yeter’ der.”

Zamanın şartlarında Kur’ân’ı tefsir edecek vasıflar da ferdî “dâhilik” yerine şahs-ı manevîde toplanır: “…bu şartlar ancak yüksek ve azîm bir heyetin tesanüdüyle… dâhi bir şahs-ı mânevîde bulunur ve o şahs-ı mânevî Kur’ân’ı tefsir edebilir.”

Yine bu asır için metodoloji nettir: “Risale-i Nur, ibadet yerinde, ilim içinde hakikate bir yol açmış; sülûk ve evrad yerinde, mantıkî burhanlarla ilmî hüccetler içinde hakikatü’l-hakaike yol açmış; … ilm-i akîde ve usûlü’d-din içinde bir velâyet-i kübrâ yolunu açmış.”

Bu genel çerçevede “velâyet-i kâmile”, suğrâ–vustâ hattında keşf ve şuhûd ile kemale ermiş tasavvufî olgunluğu anlatan bir niteleme olup kübrâ’yı kapsamaz; çünkü kübrâ, verâset-i nübüvvetin ayrı ve üstün caddesidir. Bu ayrım, “tarikat hevesi”ne karşı ikazlarda da görülür: “…tarikat hevesinin birkaç defa şiddetle ihtarımla önü alınmasıdır”; zira “Bu dünya dârü’l-hizmettir… ehl-i hakikat keşif ve kerâmetlerdeki ezvâk ve envâra ehemmiyet vermiyorlar.”

Şimdi sualin kendisine gelelim. “Şuhûda yakın bir yakîn”, tevhid-i hakikînin neticesi olan ve marifet pencereleriyle her şeyde “sikke–hâtem–nakş-ı kalem”i görerek iman-ı bilgaybın kesinlik derecesini tasvir eder: “Tevhid-i hakikîdir ki… şuhuda yakın bir yakîn ile tasdik edip iman getirmektir ve bir nevi huzur-u daimî elde etmektir”. Buna karşılık “iman-ı şuhûdî”, velâyet-i kâmile çizgisinde keşf ve şuhûd tecrübeleriyle doğan imandır: “Bu iman-ı tahkikînin vusulüne vesile olan bir yolu, velayet-i kâmile ile keşf ve şuhud ile hakikate yetişmektir. Bu yol ehass-ı havassa mahsustur, iman-ı şuhûdîdir.”

Aynı bahis, tahkikî imana ikinci bir yol daha gösterir; o da bilgayb olan –burhanî–Kur’ânî yoldur: “İkinci yol, iman-ı bilgayb cihetinde, sırr-ı vahyin feyziyle, burhanî ve Kur’ânî bir tarzda, akıl ve kalbin imtizacıyla… ilmelyakînle hakaik-i imaniyeyi tasdik etmektir. Bu ikinci yol, Risale-i Nur’un esası, mayası, temeli, ruhu, hakikati…” Bu iki yol mukayese edildiğinde efdaliyet ölçüsü açıktır: “HÂTİME: … derece-i şuhud, derece-i iman-ı bilgaybdan çok aşağıdır.”

Bunun sebebi, şuhûdun şahsî tecrübe oluşu ve bazen “âlem-i misal” ile “âlem-i maddî”nin memzuç görülmesinden doğan ihatasız keşfiyat riskidir; hâlbuki verâset-i nübüvvet ehlinin hükmü, “şuhûda değil, Kur’ân’a ve vahye, gaybî fakat sâfi, ihatalı” ölçülere dayanır.

Bu yüzden ölçü ve mihenk de nettir: “Demek, bütün ahval ve keşfiyatın ve ezvak ve müşahedatın mizanı, Kitap ve Sünnettir.”

El-hâsıl: “Şuhûda yakın yakîn”, bilgayb imanın kuvvet derecesidir; “iman-ı şuhûdî” ise keşf/şuhûd temelli, ehass-ı havassa mahsus bir yoldur. Risale-i Nur muvacehesinde efdal olan, verâset-i nübüvvet caddesinde burhanî–Kur’ânî tahkik ile elde edilen iman-ı bil-gaybtır. Bu caddeyi Sahabe ve asfiyânın taşıdığı açıkça belirtilir: “İşte şu sırdandır ki, cadde-i kübrâ, elbette velâyet-i kübrâ sahipleri olan Sahabe ve asfiya ve Tâbiîn ve Eimme-i Ehl-i Beyt ve eimme-i müçtehidînin caddesidir ki, doğrudan doğruya Kur’ân’ın birinci tabaka şakirtleridir.”

Ve bu çerçevede velâyet tasnifi de şöyle yerini bulur: suğrâ–vustâ hattının kemal vasfı velâyet-i kâmile (şuhûdî yol), buna paralel fakat daha selâmetli ve umumî cadde ise velâyet-i kübrâdır (verâset-i nübüvvet; bil-gayb–burhanî yol). Cenab-ı Hakk bizleri velâyet-i kübrâ ehl-i olan Sahabe ve asfiya ve Tâbiîn ve Eimme-i Ehl-i Beyt ve eimme-i müçtehidînin caddesinden eylesin sırat-ı müstakîmden ayırmasın.

13 Rebîu’l-Âhir 1447

Sedat

Şuhûda yakın bir yakîn’ ile ‘iman-ı şuhûdî’ aynı şey midir; yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

“İşte, küre-i arzın yirmiden ziyade büyük sahifelerinden bir tek sahifenin yirmi vechinden bir tek vechinin muhtasar şehadeti ile …” Ayet-ül Kübra – 33

Cevap: Değerli kardeşim suali cevaplamadan önce büyük sahifelerden ilki olan ve buna istinaden söylenilen sahife hangisidir ona bir bakalım.

“Bâblarındaki her bir sahifesi, binler âyâtıyla arzın Rabbini tanıttırıyor. Umumunu okumak için vakit bulamadığından, yalnız bir tek sahife olan zîhayatın bahar faslında icad ve idaresine bakar, müşahede eder ki:”

Burdaki bablardan kastedilen “küre-i arz” üzerindeki masnuattır. Küre-i arzın yirmiden ziyade büyük olan sahifelerden birisi ise “zîhayatın bahar faslında icad ve idaresi” dir. Diğer sahifelerin neler olduğuna geçmeden önce her bir masnuun kendi san’atkârına yaptıkları delaleti üzerine geçen bazı bahislerden bazı iktibaslar verelim.

“Çünki her bir masnu, kendi nefsine birkaç vecihle aynen delalet eder. Fakat Sâni’ine, hem aynen, hem aklen çok vecihler ile delaletleri vardır.”

“Kezalik Kudret-i Ezelî kitabından olan bir masnu, kendi nefsine kendi cirmi kadar ve bir vecihle delalet eder. Amma Nakkaş-ı Ezelî’ye pek çok vücuhla delalet eder.”

“Hattâ bir tek zîhayat şeyde, yalnız zahir olarak yirmi kadar esma-i İlahiyenin cilve-i nakşı görünebilir.”

“Cenab-ı Hakk’ın vücub-u vücud ve vahdetine, kâinatın mürekkebatı ve zerratının ellibeş vecihle yaptıkları şehadetlerin bir vechini yazacağım.”

Buradan da anlaşılacağı gibi her bir masnu bazen yirmi bazen ellibeş vecihle ve bazen de çok vecihlerle Kâinatın Sânii’nin vücub-u vücuduna ve vahdetine delalet etmektedirler. Kesret, çokluk ifade eden bu rakamların tam olarak kaç olduğuna fazla takılmadan verilen esasata ve hakikate muttali olmak gerekmektedir.

“Yedi, yetmiş, yedi yüz gibi tabirat, üslûb-u Arabîde kesreti ifade ettiği için, o küllî yedi tabaka çok kesretli tabakaları hâvi olabilir.”

Gelgelelim Küre-i Arzın yirmiden ziyade olan diğer büyük sahifelerinden diğerlerinin neler olduğuna.. bu büyük sahifelerden bazılarına dördüncü, beşinci, altıncı ve yedinci mertebelerde işaret edilmiştir. Bunlar:

1-Denizler
2-Nehirler
3-Dağlar
4-Sahralar
5-Ağaçlar
7-Bitkiler
8-Hayvanlar
9-Kuşlar

Burada verilen tevhidî bakış açısı ya da mâna-yı hakikî vechi aslında birer mebadî yani birer ilke olarak bizim nazarımızı çevirdiğimiz her bir mahluk ve masnua uyarlayabileceğimiz birer esasata işaret etmektedir. Diğer büyük masnulara, ki kısmen diğer mertebelerde de bazılarına kısaca değinilmiş, misal vermek istersek de belki şunlar söylenebilir:

10-Madenler
11-Hava
12-Su
13-Toprak
15-İklimler
16-Karalar
17-Balıklar
18-Mikroorganizmalar
19-Böcekler
20-Çiçekler
21-Meyveler
22-Sebzeler
23-…

Elhasıl, her bir sanatlı eser kendi nefsine cirmi, büyüklüğü kadar bir yönle delalet ettiği gibi sanatkârının ve nakşedeninin isimlerine ve sıfatlarına ise çok yönlerle işaret ve delalet ederek yaratanının azametini ve büyüklüğünü gözler önüne sermektedir. Umarım sualinize cevap olmuştur. Vesselam.

29 Ramazan 1446
Sedad 

Bir tek sahifenin yirmi vechinden bir tek vechinin muhtasar şehadeti yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

“Elhasıl: Sair Enbiya Aleyhimüsselâm’ın mu’cizatları, birer havarik-ı san’ata işaret ediyor ve Hazret-i Âdem Aleyhisselâm’ın mu’cizesi ise; esasat-ı san’at ile beraber, ulûm ve fünunun, havarik ve kemalâtının fihristesini bir suret-i icmalîde işaret ediyor ve teşvik ediyor. Amma mu’cize-i kübra-i Ahmediye (A.S.M.) olan Kur’an-ı Mu’ciz-ül Beyan ise, tâlim-i esmanın hakikatına mufassalan mazhariyetini; hak ve hakikat olan ulûm ve fünunun doğru hedeflerini ve dünyevî, uhrevî kemalâtı ve saadâtı vazıhan gösteriyor.”

Cevap: Değerli kardeşim, bu konuda bir şeyler söylemeden önce ilgili âyetleri tekrar hatırlamak ve tâlim-i esma üzerinde biraz durmak icab eder.

Bakara-30: Hani Rabbin meleklere: “Ben yeryüzünde bir halîfe yaratacağım” dediğinde onlar: “Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi yaratacaksın? Halbuki biz, seni övgüyle tesbih ve takdîs ediyoruz” demişlerdi. Allah da onlara “Ben sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” buyurmuştu.

Bakara-31: Allah Âdem’e isimlerin tamamını öğretti, sonra da onları meleklere gösterip: “Haydi, doğru söylüyorsanız bunların isimlerini bana haber verin” buyurdu.

Bakara-32: Melekler: “Seni tesbih ve her türlü noksanlıktan tenzîh ederiz! Senin öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. Elbette her şeyi hakkıyla bilen, her hükmü ve işi hikmetli ve sağlam olan ancak sensin!” dediler.

Bakara-33: Allah: “Ey Âdem, bunların isimlerini onlara söyle” dedi. Âdem isimleri onlara bildirince, Hak Teâlâ: “Size, «Göklerin ve yerin gaybını ben bilirim; ayrıca sizin açıkladığınızı da gizlediğinizi de bilirim» dememiş miydim?” buyurdu.

Yukarıdaki âyetlerden anlaşıldığına göre Hz. Âdem’in bir mu’cizesi olan tâlim-i esma sayesinde Hz. Âdem babamız meleklere karşı bir rüchaniyet ve üstünlük kazanmıştır.

“Bu talim-i esma mes’elesi ya Hazret-i Âdem Aleyhisselâm’ın melaikenin inkârlarına karşı mu’cizesi olup, melaikeyi inkârdan ikrara icbar etmiştir; yahut melaikenin, hilafetine itiraz ettikleri nev’-i beşerin hilafete liyakatını melaikeye kabul ettirmek için izhar ettiği bir mu’cizedir.”

Hz. Âdem’e bu üstünlüğü kazandıran vasıf ise bütün isimlere olan vukufiyetidir tabir-i diğerle ona verilen ilimdir, kabiliyet ve istidattır. Aslında bu vakıa tüm insanlığı temsilen Âdem babamıza müyesser olmuş bir hadisedir ve her bir insan da bu küllîyatın içinde bir cüz’isidir.

“Âdem’in melaikeden cihet-i imtiyazı ve melaikenin muarazadan sebeb ve medar-ı aczi, esmanın heyet-i mecmuası olduğuna işarettir. Yoksa esmanın bir kısmını, belki kısm-ı a’zamını melekler de bilirler.”

Akla şöyle bir sual de gelebilir. Acaba Hz. Âdem’ öğretilen bu isimler nelerdir? Sadece eşyanın isimleri midir? Yoksa eşyanın hakikatleri olan vazifeleri, amaçları, ne işe yaradıkları ve hikmetlerini de kapsamakta mıdır?

“Şahs-ı Âdem’e tâlim-i esma ünvanıyla nev’-i benî-Âdeme ilham olunan bütün ulûm ve fünunun talimini ifade eder. Ve Âdem’e, melaikenin secde etmesi ve şeytanın etmemesi hâdisesiyle nev’-i insana semekten meleğe kadar ekser mevcudat müsahhar olduğu gibi, yılandan şeytana kadar muzır mahlukatın dahi ona itaat etmeyip düşmanlık ettiğini ifade ediyor.”

Üstteki ifade de verildiği üzere Hz. Âdem’in şahsıyla bizzat mazhar olduğu ve insanlığın nev olarak aynı hakikate ilhamlar yoluyla ulaştığı bütün ilimler, fenler ve teknolojik gelişmeler bu tâlim-i esmanın kapsamındadır. Hatta onun zorlu ve meşakkatli olan bu yolunda ona hizmetkar olan bir kısım mahluklar olduğu gibi ona zarar verecek ve yolundan alıkoymaya çalışacak, bir nevi şeytanın itaat etmemesi gibi, bir kısım düşmanları da olacaktır.

Elbetteki Hz. Âdem’in mazhar olduğu tâlim-i esma mu’cizesi gibi bütün peygamberlere verilen mu’cizelerden iki küllî gaye ve hikmet gözetilmiştir. Bunlar ise:

“Birincisi: Nübüvvetlerini halka tasdik ve kabul ettirmektir.

İkincisi: Terakkiyat-ı maddiye için lâzım olan örnekleri nev’-i beşere göstererek, o mu’cizelerin benzerlerini meydana getirmek için nev’-i beşeri teşvik ve teşci’ etmektir.”

İşte Hz. Âdem’e özet ve fihriste şeklinde aktarılan ve insan nevinin hem maddî hem de manevî rehberi olan Kur’an’ı Mu’cizü’l Beyan’da detayları ile aktarılan kıssalar ve peygamberlerin mu’cizelerinden temel amaçlar bu şekilde özetlenebilir. Kur’an’daki bu tafsilatlardan birkaçını şöylece sıralayabiliriz:

“Evet şu terakkiyat-ı hazıra tamamıyla dinlerden alınan işaretlerden, vecizelerden hasıl olan ilhamlar üzerine vücuda gelmişlerdir. Evet:

1-İlk saat ve sefine, mu’cize eliyle beşere verilmiştir.

2-Kâinatın ihtiva ettiği bütün nevi’lerin isimlerini, sıfatlarını, hâssalarını beyan zımnında; beşerin telahuk-u efkârıyla meydana gelen binlerce fünun sayesinde
‎​وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَٓاءَ كُلَّهَا âyetiyle işaret edilen Hazret-i Âdem’in mu’cizesine mazhar olmuştur.

3-Bütün san’atların medarı olan demirin yumuşatılıp kullanılması sayesinde icad edilen bu kadar terakkiyatla nev’-i insan,
‎​وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَد۪يدَ âyetiyle işaret edilen Hazret-i Davud’un mu’cizesine mazhardır.

4-Yine telahuk-u efkâr ile, tayyare gibi icad edilen terakkiyat-ı havaiye sayesinde nev’-i beşer,
​غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ
âyetiyle sür’ati beyan edilen Hazret-i Süleyman’ın mu’cizesine yaklaşıyor.

5-Kıraç ve kumlu yerlerden suları çıkartan santrafüj âleti,
​اَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ
âyetiyle işaret edilen Hazret-i Musa’nın (A.S.) asâsından ders almıştır.

6-Tecrübeler sayesinde ve telahuk-u efkâr ile husule gelen terakkiyat-ı tıbbiye, Hazret-i İsa’nın (A.S.) mu’cizesinin ilhamatındandır. Hakikaten şu mu’cizeler ile bu terakkiyat arasında pek büyük münasebet ve muvafakat vardır. Evet dikkat eden adam, bilâ-tereddüd o mu’cizeler bu terakkiyata birer mikyas ve nümunelerdir diye hükmeder. Ve keza
‎​يَا نَارُ كُون۪ى بَرْدًا وَ سَلَامًا
âyet-i kerimesinin delaletine göre, Hazret-i İbrahim ateşe atıldığı zaman, ateşin harareti bürudete inkılab etmesi; beşerin keşfettiği yakıcı olmayan mertebe-i nâriyeye örnek ve me’hazdir.”

7-
‎​لَوْلَٓا اَنْ رَاٰ بُرْهَانَ رَبِّه۪
âyet-i kerimesinin -bir kavle göre- işaret ettiği gibi, Hazret-i Yusuf’un (A.S.) Ken’an’da bulunan babasının timsalini görür görmez Zeliha’dan geri çekilmesi; ve kervanları Mısır’dan avdet ettiğinde Hazret-i Ya’kub’un
‎​اِنّ۪ى لَاَجِدُ ر۪يحَ يُوسُفَ
yani “Ben Yusuf’un kokusunu alıyorum” demesi; ve bir ifritin Hazret-i Süleyman’a “Gözünü açıp yummazdan evvel Belkıs’ın tahtını getiririm” demesine işaret eden
​اَنَا اٰت۪يكَ بِه۪ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ
âyet-i kerimesi; pek uzak mesafelerden celb-i savt, suret vesaire gibi beşerin keşfettiği veya edeceği icadata nümune ve me’hazdirler.

8- Hazret-i Süleyman’a kuş dilini öğrettik manasında
‎​عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ
olan âyet-i kerime; beşerin keşfiyatından radyo, papağan, güvercin gibi âlât ve hayvanların konuşmalarına ve mühim işlerde kullanılmasına me’hazdir. Ve hâkeza beşerin henüz keşfedemediği çok mu’cizeler vardır, istikbalde yavaş yavaş keşfine muvaffak olur.”

Elhasıl: Kur’an bir dua, zikir ve fikir kitabı olduğu gibi aynı zamanda beşerin maddî ve manevî kemalat yolculuğunda da ona hakiki bir rehber ve mürşiddir.

“Hem bir kitab-ı hikmet ve şeriat, hem bir kitab-ı dua ve ubudiyet, hem bir kitab-ı emir ve davet, hem bir kitab-ı zikir ve marifet gibi; beşerin bütün hacat-ı maneviyesine karşı birer kitab ve bütün muhtelif ehl-i mesalik ve meşarib olan evliya ve sıddıkînin, asfiya ve muhakkikînin (her birinin) meşreblerine lâyık birer risale ibraz eden bir “Kütübhane-i Mukaddese”dir.”

İşte biz insanlara düşen ise bu kudsi birer kütüphane hükmünde olan ve ehline detaylarıyla maddî ve manevî bir rehber olabilecek olan bu mürşidden âzami istifadeye çalışmaktır. Mi’rac gecenizi tebrik ederim. Vesselam.

26 Receb 1446
Sedad

Tâlim-i esmanın hakikatına mufassalan mazhar nasıl olunur? yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

Cevap: Hem Muhâkemat’ın kapak sayfasında hem de Hakikat Çekirdekleri’nde geçen “Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi” ifadesi üzerine birçok şey söylenmiş ve söylenmeye de devam edilecektir. Ve Üstad’ın bu ifadeyle tam olarak hangi anlamları kasdettiği konusunda da farklı yorumlar yapılmaktadır. Ancak, özellikle Eski Said dönemi eserleri dikkatlice incelendiğinde, bu ifadeden zamanın, toplumun ve bireylerin manevi rahatsızlıklarına çözüm getiren bir reçeteyi temsil ettiği anlaşılmaktadır. Bu ifade ayrıca, Risale-i Nur’un içeriğini ve amacını tanımlayan etkili bir metafor niteliğindedir.

Anlamı parçalayarak açıklayalım:

Mariz bir asır: “Hasta bir çağ” anlamına gelir. Ahirzamanda insanların inanç, ahlak ve maneviyat açısından yaşadığı problemlere ve bozulmalara işaret eder. Özellikle maddiyunluk, tabiatperestlik ve dinsizlik ideolojilerinin yaygın olduğu bir dönemde ve hususan İngilizler’in Kur’an’ı tahrip maksadıyla yapmış olduğu çalışmalara binaen “”Kur’ân’ın sönmez ve söndürülmez mânevî bir güneş hükmünde olduğunu, ben dünyaya ispat edeceğim ve göstereceğim” diye kuvvetli bir niyet ruhunda uyanır ve bu saikle çalışır.” Tarihçe-i Hayat’ta geçen bu ifadeden asrın ne kadar bozulduğu ve hastalıklı olduğu anlaşılır. Ayrıca “ve sırf bir inayet-i Rabbaniye olarak bu karanlıklı ve çok hastalıklı asırda Kur’ân’ın eczahane-i kudsiyesinden çıkan ve rahmet-i İlâhiye ile elimize verilen Risale-i Nur’daki hakikatlere o şahıs masdar ve menba ve medar olamaz.” Emirdağ Lahikası’nda da bu manayı farklı ibarelerle ifade etmektedir.

Hasta bir unsur: Toplumun bir parçasının, yani milletin veya insanlığın bir kesiminin manevi bir hastalığa tutulduğunu ifade eder. Bu ise hamiyet sahibi olmayı ve milleti için yaşamak gibi bazı değerlerin yeşertilmesini ve toplumsal bozulmanın, maneviyat eksikliğinin giderilmesi gerektiğinin bir ifadesi olabilir. Bu unsurdan kastedilen mana ise Osmanlı bünyesindeki bir milleti de temsil edebilir veya her bir millete de hususan baktırabilir. Âsâr-ı Bediiye’de geçen farklı ifadeler bu iddiayı teyit etmektedir:

“Millet-i Osmaniye meyanında mühim bir unsur teşkil eden Kürdistan ahâlisinin ahvâli hükümetçe ma’lûm ise de, hizmet-i mukaddese-i ilmiyeye dair bâzı metalibatı arz etmeğe müsaade dilerim.”

“Ve onu tehyic eden hasiyet, ruhanî manyetizmaya malik olan şeriat-ı Ahmediyenin (A.S.M.) emr-i nafiziyle olacaktır. Kürdistan, Arabistan, Arnavutluk’ta gezenler, bu müddeada tereddüt etmezler. Onların ezhanını ruhanî manyetizma ile manyetizmelendirmek ancak şeriat namıyla olacaktır. Marazımızı teşrih edelim, ona göre deva arayalım. marazımız atalet, cehalet ve muhalefet-i şeriatla hasıl olan sû-i ahlâk ve onların neticeleri olan fakr u zaruret ve irtikâb-ı hile ve başka nam ile sirkat-ı âlenidir. Âlem-i medeniyet, bu seyyiatın izalesini bizden istiyorlar.”

“Yazık! Eyvahlar olsun! Bizdeki unsurlar, ırklar, hava gibi muhtelittir. Su gibi memzuç olmamışlar. İnşaallah, elektrik-i hakaik-i İslâmiyetle imtizaç ederek, ziya-yı maarif-i İslâmiye hararetiyle kuvvet tevlid ederek bir mizâc-ı mutedile-i adalet vücuda gelecektir.”

“Mevcudiyet-i milleti göstermek lâzımdır. Milletimiz de yalnız İslâmiyettir. Zira Arap, Türk, Kürt, Arnavut, Çerkez ve Lâzların en kuvvetli ve hakikatli revâbıt ve milliyetleri İslâmiyetten başka birşey değildir. Nasıl ki az ihmal ile tevâif-i mülûk temelleri atılmakta ve on üç asır evvel ölmüş olan asabiyet-i cahiliyeyi ihyâ ile fitne ikaz olunmaktadır. Ve oldu gördük…”

Yine bu minvalde, özellikle Osmanlı memleketinin önemli bir unsuru olan Kürtlere yönelik olarak aşiretlere verdiği dersin “Ekrâd Reçetesi” (Münâzarât) adıyla anılması ve yine büyük ve muazzam bir unsur olan Arap milletine yönelik “Hutbe-i Şâmiye” adlı hutbesinin ders niteliğinde olması, bu anlamla uyum göstermektedir.

Alîl bir uzuv: “Rahatsız bir organ” anlamındadır. Burada birey, toplumu oluşturan bir organ gibi düşünülmüş ve bireysel sıkıntılara, özellikle iman ve ahlak açısından yaşanan problemlere vurgu yapılmıştır. Ayrıca bir toplumun en önemli uzuvlarından olan ve o toplumun manen diri kalmasına sebebiyet veren ve o topluma karşı gelen sellere karşı bir nevi set görevi yapan ulema yani âlimler kısmına da hususan bakmaktadır. Milletin en önemli uzvu ise herkesçe malum olacağı üzere kalptir. O bozulursa diğer hiçbir uzvun sağ kalamayacağı da aşikârdır. “Âlimler peygamberlerin mirasçılarıdırlar.” ile “Ümmetimin âlimleri, İsrailoğullarının peygamberleri gibidir.” hadisleri de bir nevi kalp hükmünde olan bu müddeamıza da kuvvet vermektedir.

“Dünya için din feda olunmaz. Gebermiş istibdadı muhafaza için, vaktiyle mesâil-i şeriat rüşvet verilirdi. Dinin meseleleri terk ve feda edilmesinden, zarardan başka ne faydası görüldü? Milletin kalb hastalığı zaaf-ı diyanettir. Bunu takviye ile sıhhat bulabilir.”

Reçete: Tıbbi bir çözüm önerisi gibi, burada da maneviyat, inanç ve ahlaki sorunlara çözüm sunan bir yöntem veya kılavuz anlamına gelir. Muhâkemat adlı bu eser üç makale ile bu vazifeyi beliğane bir ifade ile hususan ulema nazar-ı dikkate alınarak telif edilmiş sonrasında ise üç kitap olarak bahsedilen Risale-i Nur ise bu bağlamda bir “manevi reçete” olarak eczahanelerde yerini almıştır.

Elhasıl bu ifade ile, hem Muhâkemat hem de Risale-i Nur’un birey, toplum ve çağın manevi problemlerine yönelik bir tedavi metodu olduğunu ifade eder. Risale-i Nur, Kur’an’ın iman hakikatlerini modern çağın ihtiyaçlarına göre açıklayarak, insanlığa manevi bir yol gösterici olmayı hedefler. Bu metafor ile çağın, toplumun ve bireyin sorunlarını bir hastalık, çözümlerini ise bir reçete olarak görme yaklaşımını yansıtır.

Sedad
21 Cemaziye’l Ahir 1446

Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

Cevap: Hem Muhâkemat’ın kapak sayfasında hem de Hakikat Çekirdekleri’nde geçen “Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi” ifadesi üzerine birçok şey söylenmiş ve söylenmeye de devam edilecektir. Ve Üstad’ın bu ifadeyle tam olarak hangi anlamları kasdettiği konusunda da farklı yorumlar yapılmaktadır. Ancak, özellikle Eski Said dönemi eserleri dikkatlice incelendiğinde, bu ifadeden zamanın, toplumun ve bireylerin manevi rahatsızlıklarına çözüm getiren bir reçeteyi temsil ettiği anlaşılmaktadır. Bu ifade ayrıca, Risale-i Nur’un içeriğini ve amacını tanımlayan etkili bir metafor niteliğindedir.

Anlamı parçalayarak açıklayalım:

Mariz bir asır: “Hasta bir çağ” anlamına gelir. Ahirzamanda insanların inanç, ahlak ve maneviyat açısından yaşadığı problemlere ve bozulmalara işaret eder. Özellikle maddiyunluk, tabiatperestlik ve dinsizlik ideolojilerinin yaygın olduğu bir dönemde ve hususan İngilizler’in Kur’an’ı tahrip maksadıyla yapmış olduğu çalışmalara binaen “”Kur’ân’ın sönmez ve söndürülmez mânevî bir güneş hükmünde olduğunu, ben dünyaya ispat edeceğim ve göstereceğim” diye kuvvetli bir niyet ruhunda uyanır ve bu saikle çalışır.” Tarihçe-i Hayat’ta geçen bu ifadeden asrın ne kadar bozulduğu ve hastalıklı olduğu anlaşılır. Ayrıca “ve sırf bir inayet-i Rabbaniye olarak bu karanlıklı ve çok hastalıklı asırda Kur’ân’ın eczahane-i kudsiyesinden çıkan ve rahmet-i İlâhiye ile elimize verilen Risale-i Nur’daki hakikatlere o şahıs masdar ve menba ve medar olamaz.” Emirdağ Lahikası’nda da bu manayı farklı ibarelerle ifade etmektedir.

Hasta bir unsur: Toplumun bir parçasının, yani milletin veya insanlığın bir kesiminin manevi bir hastalığa tutulduğunu ifade eder. Bu ise hamiyet sahibi olmayı ve milleti için yaşamak gibi bazı değerlerin yeşertilmesini ve toplumsal bozulmanın, maneviyat eksikliğinin giderilmesi gerektiğinin bir ifadesi olabilir. Bu unsurdan kastedilen mana ise Osmanlı bünyesindeki bir milleti de temsil edebilir veya her bir millete de hususan baktırabilir. Âsâr-ı Bediiye’de geçen farklı ifadeler bu iddiayı teyit etmektedir:

“Millet-i Osmaniye meyanında mühim bir unsur teşkil eden Kürdistan ahâlisinin ahvâli hükümetçe ma’lûm ise de, hizmet-i mukaddese-i ilmiyeye dair bâzı metalibatı arz etmeğe müsaade dilerim.”

“Ve onu tehyic eden hasiyet, ruhanî manyetizmaya malik olan şeriat-ı Ahmediyenin (A.S.M.) emr-i nafiziyle olacaktır. Kürdistan, Arabistan, Arnavutluk’ta gezenler, bu müddeada tereddüt etmezler. Onların ezhanını ruhanî manyetizma ile manyetizmelendirmek ancak şeriat namıyla olacaktır. Marazımızı teşrih edelim, ona göre deva arayalım. marazımız atalet, cehalet ve muhalefet-i şeriatla hasıl olan sû-i ahlâk ve onların neticeleri olan fakr u zaruret ve irtikâb-ı hile ve başka nam ile sirkat-ı âlenidir. Âlem-i medeniyet, bu seyyiatın izalesini bizden istiyorlar.”

“Yazık! Eyvahlar olsun! Bizdeki unsurlar, ırklar, hava gibi muhtelittir. Su gibi memzuç olmamışlar. İnşaallah, elektrik-i hakaik-i İslâmiyetle imtizaç ederek, ziya-yı maarif-i İslâmiye hararetiyle kuvvet tevlid ederek bir mizâc-ı mutedile-i adalet vücuda gelecektir.”

“Mevcudiyet-i milleti göstermek lâzımdır. Milletimiz de yalnız İslâmiyettir. Zira Arap, Türk, Kürt, Arnavut, Çerkez ve Lâzların en kuvvetli ve hakikatli revâbıt ve milliyetleri İslâmiyetten başka birşey değildir. Nasıl ki az ihmal ile tevâif-i mülûk temelleri atılmakta ve on üç asır evvel ölmüş olan asabiyet-i cahiliyeyi ihyâ ile fitne ikaz olunmaktadır. Ve oldu gördük…”

Yine bu minvalde, özellikle Osmanlı memleketinin önemli bir unsuru olan Kürtlere yönelik olarak aşiretlere verdiği dersin “Ekrâd Reçetesi” (Münâzarât) adıyla anılması ve yine büyük ve muazzam bir unsur olan Arap milletine yönelik “Hutbe-i Şâmiye” adlı hutbesinin ders niteliğinde olması, bu anlamla uyum göstermektedir.

Alîl bir uzuv: “Rahatsız bir organ” anlamındadır. Burada birey, toplumu oluşturan bir organ gibi düşünülmüş ve bireysel sıkıntılara, özellikle iman ve ahlak açısından yaşanan problemlere vurgu yapılmıştır. Ayrıca bir toplumun en önemli uzuvlarından olan ve o toplumun manen diri kalmasına sebebiyet veren ve o topluma karşı gelen sellere karşı bir nevi set görevi yapan ulema yani âlimler kısmına da hususan bakmaktadır. Milletin en önemli uzvu ise herkesçe malum olacağı üzere kalptir. O bozulursa diğer hiçbir uzvun sağ kalamayacağı da aşikârdır. “Âlimler peygamberlerin mirasçılarıdırlar.” ile “Ümmetimin âlimleri, İsrailoğullarının peygamberleri gibidir.” hadisleri de bir nevi kalp hükmünde olan bu müddeamıza da kuvvet vermektedir.

“Dünya için din feda olunmaz. Gebermiş istibdadı muhafaza için, vaktiyle mesâil-i şeriat rüşvet verilirdi. Dinin meseleleri terk ve feda edilmesinden, zarardan başka ne faydası görüldü? Milletin kalb hastalığı zaaf-ı diyanettir. Bunu takviye ile sıhhat bulabilir.”

Reçete: Tıbbi bir çözüm önerisi gibi, burada da maneviyat, inanç ve ahlaki sorunlara çözüm sunan bir yöntem veya kılavuz anlamına gelir. Muhâkemat adlı bu eser üç makale ile bu vazifeyi beliğane bir ifade ile hususan ulema nazar-ı dikkate alınarak telif edilmiş sonrasında ise üç kitap olarak bahsedilen Risale-i Nur ise bu bağlamda bir “manevi reçete” olarak eczahanelerde yerini almıştır.

Elhasıl bu ifade ile, hem Muhâkemat hem de Risale-i Nur’un birey, toplum ve çağın manevi problemlerine yönelik bir tedavi metodu olduğunu ifade eder. Risale-i Nur, Kur’an’ın iman hakikatlerini modern çağın ihtiyaçlarına göre açıklayarak, insanlığa manevi bir yol gösterici olmayı hedefler. Bu metafor ile çağın, toplumun ve bireyin sorunlarını bir hastalık, çözümlerini ise bir reçete olarak görme yaklaşımını yansıtır.

Sedad
21 Cemaziye’l Ahir 1446

“Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi” ifadesinden ne anlamalıyız? yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

“Bir cisim birden zerrattan tahallül, yeni zerrattan teşekkül eylemesi muhal olacağından, cism-i devletin birden memurîni ref’ ve yenilerini ikame eylemesi muhal olmasa da, müteazzirdir. Binaenaleyh isti’dadı habis ve kabil-i ıslah olmayan adamları zâten cism-i devlet def’-i tabiî ile ifraz edecektir. Amma kabil-i ıslah olanlar, zâten güneş daha garbdan tulû’ etmediğinden tövbenin kapısı açıktır. Bunların tecrübelerinden istifade etmeli. Bunların yerini dolduracak kırk sene lâzım. Yoksa umum aleyhinde idare-i lisan ve terzil etmek, bu şanlı olan ittihad-ı milleti -bozulmuş olan bazı efkâr ve ahlâklarına binaen- bir hastalığa hedef edecektir.
Âsâr-ı Bediiye”

Cevap: Nasıl ki bir cismin zerrelerinden teşekkülü, vücud bulması ve bir yapıyı meydana getirmesi zamana mütevakkıf ve tedricidir. Aynen öyle de sıfırdan bir devleti teşkil etmek ve vücuda çıkarmak da buna benzer. Tüm kurumları yenilemek ve mevcut tecrübeli insanların yerine yenilerini ikame etmek de hem zahmetli hem de uzun yıllar gerektirecektir.

Her devlette olduğu gibi kabiliyetsiz, yeteneksiz kişiler veya düzeltilmeye muvafık olmayan memurlar zamanla devletin bünyesinden çıkarılıp atılacaktır. Tabii ki burda en önemli esas kaide; liyakat ve ehil olma eksenli bir yönetim ve liderlik anlayışı olmalıdır. Aksi takdirde daha da kokuşmuş bir vaziyete giriftar olunacaktır.

Eski rejim taraftarı olup muhaliflere karşı hareket eden ve ağır bir suç işlememiş olanlara yapılacak olan muamele ise şu olmalıdır: Madem ki güneş henüz batıdan doğmamış ve tövbe kapısı hâlâ açıktır, bu durumda onların içinden tövbe edenlerden faydalanılması gerekmektedir. Çünkü bunların yerine yeni memurları istihdam etmek ve aynı seviyeye getirmek için kırk sene gibi bir zamana ihtiyaç bulunmaktadır.

Eğer böyle yapılmazsa, toplumun bu kesimini bölücü bir dil kullanarak ayrıştırmak ve küçümsemek, zaten bozulmuş olan fikir ve ahlak hastalığının yayılmasına yol açacaktır. Bu durum, milletin birlik ve dayanışmasına daha fazla zarar vererek, toplumu âdeta kangren olmaya doğru sürükleyecektir. Zaten yabancı güçlerin, ecnebîlerin istediği de bu değil midir?

Ey zafer kokan şehir, ey mefahirle dolu Dımaşk!
Târih sana şâhittir, her sayfası bambaşka bir aşk.

Mescitlerinde yankılanır ezanların sadası,
Hüznü bile nûra çevirir minberlerinin duası.

Sancakların gölgesinde birleşir mazlumlar,
Zalimlere dar gelir bu kutlu topraklar.

Her taşında okunur bir şehidin destânı,
Her vadisi yazar bir iman fermânı.

Ey Salahaddin’in kılıcı, Hâlid gibi cesaretin,
Tarih boyunca sarsılmaz, vakarın heybetin!

Şimdi yeniden doğuyor sabahın nûru,
Sıra geldi kaldırmaya ümmetin sûrunu.

Ey Dımaşk! Fethinle gül kokar bu diyar,
Her köşende saklıdır zaferden bir iş’ar.

Yol ver artık yiğitlere, yol ver hakka,
Bu kutlu kervan erer vuslat sabahına.

Bitti artık yüzyıllık hasret sensiz gurbet,
Belki kavuşursun o gün ey Sedad! Dua et.

Hayırlı bereketli cumalarınız olsun.

Sedad
19 Cemaziyel Ahir 1446

Cism-i devletin birden memurîni ref’ ve yenilerini ikame eylemesi muhal olmasa da, müteazzirdir. yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

“Hazret-i Cebrail Aleyhisselâm, Dıhye suretinde huzur-u Nebevîde bulunduğu bir anda, huzur-u İlahîde haşmetli kanatlarıyla Arş-ı A’zam’ın önünde secdeye gider. Hem o anda hesabsız yerlerde bulunur, evamir-i İlahiyeyi tebliğ ederdi.”

Cevap: Değerli Kardeşim, elbette bu mesele ile ilgili bir cevap vermeden önce ilham ve vahiy arasındaki farkları bilmek ve ince nüanslarını tekrar hatırlamak gerekir. Bu nedenle ilgili bahislerden bazı alıntılar yaparak mevzuyu bir derece açmaya çalışalım.

“Sâdık ilhamlar, gerçi bir cihette vahye benzerler ve bir nevi mükâleme-i Rabbâniyedir; fakat iki fark vardır.

Birincisi: İlhamdan çok yüksek olan vahyin ekseri melâike vasıtasıyla; ve ilhamın ekseri vasıtasız olmasıdır. Mesela, nasıl ki, bir padişahın iki suretle konuşması ve emirleri var.

Birisi: Haşmet-i saltanat ve hakimiyet-i umumiye haysiyetiyle bir yaverini, bir valiye gönderir. O hakimiyetin ihtişamını ve emrin ehemmiyetini göstermek için, bazan, vasıta ile beraber bir içtima yapar, sonra ferman tebliğ edilir.

İkincisi: Sultanlık ünvanıyla ve padişahlık umumî ismiyle değil, belki kendi şahsıyla hususî bir münasebeti ve cüz’î bir muamelesi bulunan has bir hizmetçisiyle veya bir âmi raiyetiyle ve hususî telefonuyla hususî konuşmasıdır.

Öyle de, Padişah-ı Ezelînin, “umum âlemlerin Rabbi” ismiyle ve “kâinat Hâlıkı” ünvanıyla, vahiy ile ve vahyin hizmetini gören şümullü ilhamlarıyla mükâlemesi olduğu gibi; her bir ferdin, her bir zîhayatın Rabbi ve Hâlıkı olmak haysiyetiyle, hususi bir surette, fakat perdeler arkasında onların kàbiliyetine göre bir tarz-ı mükâlemesi var.”

Üstteki bahislerden kısaca şunlar anlaşılabilir. Birincisi, ilhamın ekseriyeti vasıtasız olması fakat vasıtalı olan ilham türlerinin de var olduğudur. İkincisi, ilham kelimesi daha üst bir kavram olarak karşımıza çıkmakta ve üç nevi bulunmaktadır. Bunlar; ilham eğer ekseriyetle vasıtalı olursa ve şer’i olarak bildiğimiz peygamberlere has olursa vahiy olarak adlandırılır, eğer ilham ekseriyetle vasıtasız olursa ki bu yukarıda detaylı şekilde anlatıldı ve arada perdelerin bulunduğu şekli ki buna normal ilham diyoruz. Eğer ilham daha şamil yani mertebe olarak daha üst seviyede olursa buna vahiy denilmemekle birlikte fakat vahyin hizmetini gören şümullü ilham denilmektedir.

Sabık bahislerde ilham ve vahiy arasındaki farklar anlatılırken her ne kadar vasıtalı veya vasıtasız denilerek kesin olarak bir ayrım yapılmamasına rağmen ve ilaveten ekseriyet kelimesinin kullanılmasının hikmeti şu olabilir. Cenab-ı Hakk’ın izzeti ve azameti noktasında ve hikmetinin iktizası üzerine esbabın vücudunun şart olduğunu hepimiz biliyoruz. Fakat tevhid ve celal noktasında ise esbabın tesirinin olmaması gerekiyor. Dolayısıyla vahiy ve ilhamın aralarındaki farkların genel kaideleri konuşulurken vasıtalı ve vasıtasız kelimeleri kullanılmaktadır. Fakat hakikat noktasında bu dünya hikmet dünyası olduğu için arada perdelerin olması gerekmektedir. Bundan sonra gelecek olan bahislere ise bu pencereden bakarsak bir derece hakikate ulaşabiliriz.

“Demek, daire-i esbab, hükûmetin kalem dairesi hükmündedir ki, yukarıdan gelen emirlerin tebliğatı o daireden yapılıyor. Çünkü, izzet ve azamet perdeyi iktizâ eder; tevhid ve celâl dahi şirketi reddeder, tesiri esbaba vermiyor.”

“Bu münâcâtın sırrına göre, ölümün ve vefatın ehl-i iman hakkında hakikî güzel yüzünü görmeyen ve ondaki rahmetin cilvesini bilmeyenlerin küsmeleri ve itirazları Zât-ı Hayy-ı Kayyûma gitmemek için Hazret-i Azrail’in (a.s.) vazifesi de bir perde olduğu gibi, sair esbablar dahi zâhirî perdedirler. Evet, izzet, azamet ister ki, esbab perdedâr-ı dest-i kudret ola aklın nazarında. Fakat vahdet ve celâl ister ki, esbab ellerini çeksinler tesir-i hakikîden.”

“Meleklerin çoban ve çiftçiler mesabesinde olanlarının insanlara müşabehetleri yoktur. Çünkü onların nezaretleri sırf Cenâb-ı Hakkın hesabıyladır ve Onun namıyla ve kuvvetiyle ve emriyledir. Belki nezaretleri, yalnız Rububiyetin tecelliyâtını, memur olduğu nevide müşahede etmek ve kudret ve rahmetin cilvelerini o nevide mütalâa etmek ve evâmir-i İlâhiyeyi o nev’e bir nevi ilham etmek ve o nev’in ef’âl-i ihtiyariyesini bir nevi tanzim etmekten ibarettir. Ve bilhassa zeminin tarlasındaki nebâtâta nezaretleri, onların tesbihat-ı mâneviyelerini melek lisanıyla temsil etmek ve onların hayatlarıyla Fâtır-

• Zülcelâle karşı takdim ettiği tahiyyât-ı mâneviyelerini melek lisanıyla ilân etmek, hem onlara verilen cihâzâtı hüsn-ü istimal etmek ve bazı gayelere tevcih etmek ve bir nevi tanzim etmekten ibarettir.”

“Melâikelerin şu hizmetleri, cüz-ü ihtiyarîleriyle bir nevi kisbdir. Belki bir nevi ubûdiyet ve ibadettir. Tasarruf-u hakikîleri yoktur. Çünkü herşeyde Hâlık-ı Külli Şeye has bir sikke vardır; başkaları parmağını icada karıştıramaz. Demek melâikelerin şu nevi amelleri ise onların ibadetidir; insan gibi âdetleri değildir.”

Aşağıdaki bahislerde ise ilhamın mertebeleri daha net olarak anlatılmaktadır.

“İkinci fark: Vahiy gölgesizdir, sâfidir, havassa hastır. İlham ise gölgelidir, renkler karışır, umumîdir. Melâike ilhamları ve insan ilhamları ve hayvanat ilhamları gibi, çeşit, hem pek çok envâlarıyla, denizlerin katreleri kadar kelimat-ı Rabbâniyenin teksirine medar bir zemin teşkil ediyor.”

“Amma sair kelimât-ı İlâhiye ise, bir kısmı has bir itibar ile ve cüz’î bir ünvan ve hususî bir ismin cüz’î tecellîsiyle ve has bir rububiyetle ve mahsus bir saltanatla ve hususî bir rahmetle zahir olan kelâmdır. Hususiyet ve külliyet cihetinde dereceleri muhteliftir. Ekser ilhamat bu kısımdandır. Fakat derecatı çok mütefavittir. Meselâ, en cüz’îsi ve basiti, hayvanatın ilhamatıdır. Sonra avâm-ı nâsın ilhamatıdır. Sonra avâm-ı melâikenin ilhamatıdır. Sonra evliya ilhamatıdır. Sonra melâike-i izam ilhamatıdır.”

Yukarıda geçen bahisler ışığında Allah’ın meleklere olan vahyi ya da ilhamı, Bedir savaşıyla alakalı ayetler içinde de geçer: “Hani, Rabbin meleklere, ‘Ben sizinle beraberim. Haydi, iman edenlere sebat ilham edin. Ben kafirlerin kalplerine korku salacağım.’ diye vahyediyordu.” (Enfal, 8/12).

Aynı şekilde Allah’ın Hz. Musa’nın annesine olan vahyi ya da ilhamı, onun şiddetli endişe ve sıkıntı halinde iken bir nevi teselli vermek ve teskin etmek için ayette şöyle denilmiştir: “Onu emzir. Onun başına bir şey gelmesinden korktuğunda onu (sandık içinde) denize bırak. Korkma ve üzülme! Biz onu tekrar sana kavuşturacağız ve onu peygamberlerden yapacağız.” (Kasas, 28/7)

Yine başka bir ayet-i kerimede Hz İsa’nın  (A.S.) Havarilerine şöyle ilham etmişti. “Hani havarilere ‘Bana ve Resulüme iman edin.’ diye vahyetmiştim…” (Mâide, 5/111)

Vahiy ve ilham hakikati o kadar geniş bir mana içeriyor ki neredeyse bütün kainatı ihata ediyor ve yıldızlardan en küçük zerreye varıncaya kadar uzanıyor. Her şuur görünen yerde bir tesir sahibinin olduğu düşünüldüğü takdirde acaba orada ona müekkel bir melaikenin varlığını ve o melaikeye gelen bir ilham hakikatinin vücudunu göstermiyor mu?

De ki: “Rabbimin kelimelerini (sonsuz bilgi hazinesini, Kur’an’ın işaret ettiği hikmet ve hakikatleri yazmak) için deniz mürekkep olsa, (hatta o deniz yetmeyip) yardım için bir mislini daha getirip ona katsak; (yine de) Rabbimin kelimeleri (bilgi ve hikmetleri) tükenmeden önce elbette deniz tükeniverirdi. Kehf-109″

Yukarıdaki ayet-i kerimede geçen ifade haşa sadece bir iddia mı yoksa bir tasvir midir? Yoksa bütün kainatta mütemadiyen tecellisi câri olan bir tekellümü ifade eden bir mana olabilir mi? Aşağıda geçen bahislere bu minvalden bakmak gerekir.

“Gayet kuvvetli bir tezahüratla, vahiylerin hakikati, âlem-i gaybın her tarafında, her zamanda hükmediyor. Kâinatın ve mahlûkatın şehadetlerinden çok kuvvetli bir şehadet-i vücud ve tevhid, Allâmü’l-Guyûbdan vahiy ve ilham hakikatleriyle geliyor. Kendini ve vücud ve vahdetini, yalnız masnularının şehadetlerine bırakmıyor. Kendisi, kendine lâyık bir kelâm-ı ezelî ile konuşuyor. Her yerde ilim ve kudretiyle hâzır ve nâzırın kelâmı dahi hadsizdir. Ve kelâmının mânâsı Onu bildirdiği gibi, tekellümü dahi Onu sıfâtıyla bildiriyor.”

“Emir ve izn-i İlâhî ve havl ve kuvvet-i Rabbâniye ile, umum hayvanatın, melâikeden bir çobanı, bir nâzırı olduğu gibi, kuş taifesinin de bir çobanı var. Onlar bilmese de, emr-i İlâhî ile ve ilham-ı Rabbânî ile, çobanları onları sevk eder. O sevk-i fıtrî ise, kuşlara gelen ilhama dayanır. Kuşlar, ilhama mazhardırlar ki, yaşı bir günlük bir arı yavrusu, havada, bir gün mesafede gider, o ilham-ı fıtrî ile, o sevk-i Rabbânî ile yolunu şaşırmadan dönüp, gelip yuvasına girer.”

“Hemen herkesin dediği gibi “Hatırıma geldi,” yahut “Fikrime geldi,” yahut “Fikrime ihtar edildi” gibi tabirleri herkes istimal ediyor. Benim de bunu söylemekten maksadım bu ki: “Benim hünerim, benim zekâm değil. Sünuhat kabilinden” demektir. Bu da herkesin dediği gibi bir sözdür. Eğer vukufsuz ehl-i vukufun verdiği mânâ ilham da olsa, hayvanattan tut, tâ melâikelere, tâ insanlara, tâ herkese bir nevi ilhama ve sünuhata mazhar oldukları, ehl-i fen ve ehl-i ilim ittifak etmişler.”

Yukarıda verilen ibarelerde arılardan tut ta kuşlara, hayvanlardan ta insanlara ve melaikelere kadar çok farklı mertebelerde ve tecellilerde bir ilham hakikatinin varlığı bilindi ve kalp gözüyle göründü. İnsanlara gelen bu ilhamlar aynı zamanda teknolojinin ve terakkimizin de zembereği hükümünde değil midir?

“Demek, şu meşhud saltanat-ı insaniyet ve terakkiyât-ı beşeriye ve kemâlât-ı medeniyet, celb ile değil, galebe ile değil, cidal ile değil, belki ona onun zaafı için teshir edilmiş, onun aczi için ona muavenet edilmiş, onun fakrı için ona ihsan edilmiş, onun cehli için ona ilham edilmiş, onun ihtiyacı için ona ikram edilmiş.”

Buraya kadar anlatılanlardan şu hakikat ortaya çıktı ki demek kainatın her nev’inde görünen şuurlu ve hikmetli vaziyetler ve insanın hatırat-ı kalbiyesine gelen bütün deruni manalar birer ilham neticesidir ve bir nevi ehadiyet noktasında, esbabın tesirinin olmadığını düşünürsek, birer kelimat-ı İlahiye’ye mazhariyettir. Fakat hikmet dünyasında bu ilhamların vasıtaları olan varlık sahnesinde hangi ecnas vardır diye bir sual akla gelmiyor mu? İşte Kur’anın nassıyla sabit olan bu varlıklar çeşitli mertebelerde tecelliler ile ilhamı bütün nevilere neşreden ilham meleği ya da meleklerinden başkası değildirler. Peki nasıl oluyor da bu vazifeleri yapıyorlar ya da bu nedenden ötürü hadsiz sayıda melaikeye ihtiyaç olmaz mı ya da bu hakikat zihne nasıl yerleştirilebilir? Bu konunun cevabı üç farklı meslek ile ifade edilmektedir. Bu meslekleri Mukarrebin olan dört büyük melek için de düşünebiliriz. Her biri asırlardır kendilerine verilen hususi görevler dışında diğer küllî görevlerini de icra etmekteydiler, ediyorlar ve etmeye de devam edeceklerdir.

Birinci meslek nuraniyet sırrıyla izah ediliyor:

Çünkü nuranîdir. Nuranî bir şey, hadsiz âyineler vasıtasıyla hadsiz yerlerde bizzat bulunabilir ve temessül eder. Nuranînin temessülâtı, o nuranî zâtın hassasına maliktir; onun aynı sayılır, gayrı değildir.

Güneşin âyinelerdeki misalleri güneşin ziya ve hararetini gösterdiği gibi, melâike gibi ruhanîlerin dahi, âlem-i misalin ayrı ayrı âyinelerinde misalleri, onların aynılarıdır, hassalarını gösterirler. Fakat âyinelerin kàbiliyetine göre temessül ediyorlar.

“Nasıl ki Hazret-i Cebrail aleyhisselâm, bir vakitte Dıhye suretinde Sahabeler içinde göründüğü dakikada, binler yerde başka suretlerde ve Arş-ı Âzam önünde, şarktan garba kadar geniş ve muhteşem kanatlarıyla secde ediyordu. Her yerde, o yerin kàbiliyetine göre temessülü varmış; bir anda binler yerde bulunuyormuş.”

İkinci mesleğe göre ise aveneleri ve bir nevi yardımcıları vasıtasıyla bu küllî işleri deruhte ediyor:

“İkinci meslek odur ki, Hazret-i Cebrail, Mikail, Azrail gibi melâike-i izâm, birer nâzır-ı umumî hükmünde, kendi nevilerinden ve kendilerine benzer küçük tarzda avâneleri vardır. Ve o muavinler, envâ-ı mahlûkata göre ayrı ayrıdırlar.”

Üçüncü mesleğe göre ise nasıl bir ağacın kökünden tut ta gövdesine oradan dallarına ta en nihayet uçtaki kılcallarına kadar hayretengiz bir işleyişle hakikatini neşrediyor veyahut elektriğin ilk üretildiği noktadan ta her evin içindeki lambaya varıncaya kadar nurunu neşretmesi şeklinde ifade ediliyor:

“Bazı melâikeler var ki, kırk bin başı var. Her başında kırk bin dili var (demek seksen bin gözü dahi var). Her bir dilde kırk bin tesbihat var.”

Elhasıl, buraya kadar verilen bahislerden şu anlaşılıyor ki kainatın her nevinde farklı derecelerde ve seviyelerde bir tekellüm-ü İlahiyeye mazhariyet bulunmakta ve bir ilham hakikati ile bu neşredilmektedir. Azrail  (A.S.) nasıl ki bir perdedir ve bütün canlıların ruhlarını yukarıda verilen üç mesleğe göre bu vazifeyi yerine getirmektedir. Aynı şekilde İsrafil  (A.S.) ve Mikail  (A.S.) dahi kendilerine verilen büyük ve hususi görevler dışında diğer küllî işleri de deruhte etmektedirler ve sualinizi teşkil eden Cebrail  (A.S.) dahi ilham hakikatinin reisi ve pederi hükmünde bir nezaret-i umumiye vazifesini yerine getirmektedir. Buradan sakın şu mana anlaşılmasın bana da Cebrail  (A.S.) dan bir vahiy mi geliyor? Haşa yüzbin defa haşa buna hiçkimse cesaret edemez! Aşağıda verilen ifadeden de anlaşılabileceği ve yukarıda da defaatle vurgulandığı gibi vahiy ve ilham arasında farkı bilmeyen ancak ve ancak birtakım echel ve ahmak insanlar tarafından buna cesaret edilebilir!

“Kalbine ilhamî bir tarzda gelen cüz’î mânâları “kelâmullah” tahayyül edip, âyet tabir etmeleridir. Ve onunla, vahyin mertebe-i ulyâ-yı akdesine bir hürmetsizlik gelir. Evet, balarısının ve hayvânâtın ilhâmâtından tut, tâ avâm-ı nâsın ve havâss-ı beşeriyenin ilhâmâtına kadar ve avâm-ı melâikenin ilhâmâtından tâ havâss-ı kerrûbiyyûnun ilhâmâtına kadar bütün ilhâmat, bir nevi kelimât-ı Rabbâniyedir. Fakat mazharların ve makamların kàbiliyetine göre, kelâm-ı Rabbânî, yetmiş bin perdede telemmu eden ayrı cilve-i hitab-ı Rabbânîdir.”

“Ve şu sırdandır ki, “Kelâmullah” ünvanı, kemâl-i liyakatle Kur’ân’a verilmiş ve daima da veriliyor. Kur’ân’dan sonra sair enbiyanın kütüp ve suhufları derecesi gelir. Sair nihayetsiz kelimât-ı İlâhiyenin ise, bir kısmı dahi has bir itibarla, cüz’î bir ünvanla, hususî bir tecelliyle, cüz’î bir isimle ve has bir rububiyetle ve mahsus bir saltanatla ve hususî bir rahmetle zahir olan ilhâmât suretinde bir mükâlemedir. Melek ve beşer ve hayvânâtın ilhamları, külliyet ve hususiyet itibarıyla çok muhteliftir.”

Var mıdır istisnası ne melek ne de semek ona mazhar olmayan? Ne ins ne cin midir müstesnası ne de felek buna mazhar olmayan? Bazen uykuda bazen de yakazada her an ona yakînen muttaliyet, İşte O sen de, sen de O’na irtibatta mutlaka her anen mukarenet.

Kardeşiniz Sedad,
15 Cemaziye’l-Evvel 1446

Cebrail (A.S.) ın vazifesi bitmiş midir? yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.

İfadet-ül Meram yazısı ilk önce Risale-i Nur Külliyatı üzerinde ortaya çıktı.